Notas by die bespreking van BUYS

Notas wat deur Marèl de Jager gebruik is by Kleinmond Leeskring se bespreking van BUYS, deur Willem Anker. Net om die boek te lees neem my besonder lank, om my kop en vooroordeel rondom Coenraad de Buys gebuig te kry. Om die voorbereiding vir hierdie bespreking te kon doen, soou my ‘n jaar geneem het.

BUYS ‘n GRENSROMAN – WILLEM ANKER

1. Inleiding

2. Pryse

3. Skrywer

4. Wat maak Buys so ‘n wenner:
Commendatio Hertzogprys

5. Agtergrond:

a. Buiteblad
b. Anker oor Buys: boek en karakter
6. Coenraad de Buys:
a. Histories
b. Anker s’n
7. Onverskrokke eiesoortigheid
8. Kritiese blik op mites van heldhaftige en Godvresende boerepionier in SA
9. Gedeelde geskiedenis van moord, roof en plundering, gedeelde noodlot
10. Karakterisering: Buys as roofdieragtige figuur = unieke kragtoer
11. Alom-buys: relevansie vir hede vernuftig bemiddel
12. Slotgedagtes
1. INLEIDING
Welkom by die gesprek oor ‘n boek wat, soos sy hoofkarakter, robuust, eiesoortig, onverskrokke en hoogs verwikkeld is; wat so groots is, dat dit moeilik in ‘n beperkte tydsgreep bespreek kan word
Van die wat gelees het – kort kommentare Baie van ons lesers het die boek nie goed aanvaar nie: “weird” “kru” “dierlik” “onheilig” “te erg” of: “die man is darem te erg!” was sommige van die kommentare wat gehoor is. Julle sal onthou dat ons vroeg in die jaar moes besin oor ‘n voorstel dat die boek van die lys verwyder word; ‘n voorstel wat gelukkig nie deur die vergadering aanvaar is nie.
En tog word dit bekroon met al die grootste pryse! Wat hèt hierdie boek? Wat maak dit so besonders?
Kom, ek nooi jou; swerf saam deur die wilde ontdekkingsreis wat Buys is
Open met skriflesing: vanuit die Nederlandse Staten Bijbel (1911)`Openbaring :6 verse 7 en 8
Johannes se weergawe van die gesig van die Een wat op die troon sit, met ‘n boek met sewe seëls verseël in Sy regterhand, die Lam wat waardig is om die die seëls oop te maak en 4 dieragtige lewende wesens wat insette lewer:
7. En toen het het vierde zegel geopend had, hoorde ik eene stem van het vierde dier, die zeide:“Kom en zie! 8. En ik zag: en zie: een vaal paard, en die daarop zat, zijn naam was de dood; en de hel volgde hem na. En hun werd macht gegeven om te dooden tot het vierde deel der aarde, met zwaard en met honger; en met den dood, en door den wilde beesten der aarde”
Buys: (p9) eerste woorde: “Kom en zie!” bladsy 12: Kom en zie! Kom kyk hoe die land sy seëls oopbreek vir jou. Hier waar die Melkweg span soos die ruggraat van ‘n halfgevrekte vaal perd, wat duiselend die gewelf oor De Lange Cloof bo hou
Kom en zie! Inderdaad!

2. PRYSE
Gedurende 2015 word Buys die ontvanger van 3 van die grootste literêre pryse:
Die KykNET-Rapportprys vir fiksie (R2oo,ooo)
Die UJ- prys vir skeppende werk
Die W A Hofmeyr-prys vir Afrikaanse fiksie
In 2016 word die Hertzogprys aan Buys toegeken – die hoogste eer wat ‘n Afrikaanse skrywer kan toekom
Die Hertzogprys:
Dit is ‘n jaarlikse toekenning deur die SA Akademie vir Wetenskap en Kuns, aan ‘n skrywer vir hoogstaande werk gelewer. Die beoordeling word deur die 7 lede van die letterkunde kommissie gedoen
Die prys is vernoem na Genl J B M Hertzog, wat na sy regsstudies aan die Victoria College in Stellenbosch, in 1892 ‘n doktorsgraad in regte in Amsterdam behaal het. Hertzog was nie net die Prokureur Generaal, sowel as die Direkteur van Onderwys van die Oranjerivier Kolonie, wat in 1907 selfregering verkry het nie, hy was ook een van die grootste kampvegters vir Hollands/Afrikaans en vir die ontwikkeling van Afrikanerkultuur
Hy het hom beywer vir:”een lichaam te bevordering van de Hollandse taal en letteren in Zuid Afrika” en was dus die inisieerder van die Akademie wat in 1909 tot stand gekom het
(Die Burger: 1 ste uitgawe: 26 Julie 1915; 1 ste artikel in Afrikaans: 1916; Bybel in Afrikaans: 1933)
In 1908 het die Vrystaatse parlement ‘n nuwe onderwyswet aangeneem, wat dubbelmedium (Eng en Hol) en hoër besoldiging vir volkome tweetalige onderwysers meegebring het. As gevolg hiervan was Hertzog in 1910 in ‘n lastergeding betrokke. Die Afrikanervolk het mildelik bygedra tot ‘n fonds vir sy gedingkoste; soveel so dat hy in 1914 ‘n skenking van £1,200 aan die Akademieraad gemaak het. Die rente hierop moes aangewend word as Afrikaans Letterkundige prys Dit is gepas na hom vernoem
Sedert 1923 kom alle gepubliseerde Afrikaanse boeke in aanmerking, en sedert 1928 word prosa, drama en poësie afsonderlik en beurtelings bekroon
In 1915 gaan die eerste toekenning aan Totius vir Trekkerswee (Poësie)
In 2015 is Tertius Kapp die ontvanger vir sy dramas “Oorsee” en “Rooiland”. Kapp is Anker se goeie vriend wat meesal die eerste is om sy nuwe geskrifte te lees

3. DIE SKRYWER
Geskiedenis:
Willem Petrus Pienaar Anker is op 3 Februarie 1979 op Citrusdal gebore en is oudste kind en enigste seun van die gesin Op ouderdom 3 verhuis hul na Wellington, waar Willem in 1996 matrikuleer aan die Hugenote Hoërskool
Hy onthou dat hy as kind, een vakansie in sy oupa se huis, ‘n vertaling van ’n Louis L’Amour verhaal prober lees het, wat, weens die swak vertaalwerk, effe onverstaanbaar, maar tog fassinerend was. Behalwe die algemene polisie- en brandweerman, wou hy toe ook cowboy, Indiaan, kroek, ridder, draak, spioen en vegvlieënier word! Was dit dalk vroeë tekens van sy belangstelling in die nomadiese en eiesoortige?
Huppelkind van WO Kuhne was die eerste boek wat hy self deurgelees het en is nog steeds ‘n gunsteling, maar toe hy in matriek Albert Camus , Hermann Hesse en Etienne Leroux ontdek, “was die koeël regdeur die kerk en anderkant uit”
Aan die universiteit van Stellenbosch behaal hy, onder leiding van Marlene van Niekerk, in 2003 ‘n MA-graad in kreatiewe skryfkunde, en in 2007, op ouderdom 28 , die graad D Litt met Prof Louise Viljoen as promoter. Die titel van sy proefskrif: “Die nomadiese self: skisoanalitiese beskouinge oor karaktersubjektiwiteit in die prosawerk van Alexander Strachan en Breyten Breytenbach” In gewone taal: die gebruik van die nomadiese figuur of swerwer in die werk van Strachan en Breytenbach – ‘n intensiewe studie van meer as 600 bladsye!
Na verwerwing van die M-graad, kon hy nie werk kry nie en het hy vir ‘n 3 maande werkvakansie na Edinburgh gegaan waar hy sekuriteitswag moes wees (aaklig!) Hy het ook sy goeie vriend Tertius Kapp by die KKNK gaan help met sy produksie, (hulle het oa grafte grawe!) en het so toevallig toneelskrywer geword
Tans doseer Anker self kreatiewe skryfkunde aan die US. Hy is getroud met Christine Truter en woon op Stellenbosch
Werk:
a. Teater:
Sy werk saam met Kapp by die KKNK lei daartoe dat hy ‘n bekroonde skrywer van ruimtelike teaterstukke word: meeste se titels begin met “S” en meeste word met pryse bekroon Paar voorbeelde:
2004: Skroothonde vir Aardklop –aartvarkprys vir innoverende werk;
2006: Slaghuis – Sanlam prys vir Afr Teater, gepubliseer in 2007;
2009: Skrapnel – verskeie pryse o.a. Aartvarkprys vir grensversverskuiwende werk
2015: Samsamasjien – veskeie pryse o.a. Afrikaans Onbeperkprys en Fleur de Cap teaterprys
Waag ook sy hand aan vertalings en ontvang weer eens verskeie pryse daarvoor bv Sarah Kane se “Crave” wat “Smag” word
b. Prosa:
In 2002 kry sy eerste roman “Siegfried“ sy beslag as deel van sy MA studie in Kreatiewe skryfkunde Onder die titel van “Sirkus” word dit deur verskillende uitgewers afgekeur, omdat dit “tè eksperimenteel” is!
Nadat dit weer òòr gedink en geskryf en geskaaf is, verskyn dit in 2007 as “Siegfried”
In 2008 word die UJ Debuutprys, sowel as die Jan Rabie/Rapportprys vir skeppende werk, daaraan toegeken
In 2012 volg die grote: Die Jan Rabie/Marjorie Wallace Beurs vir skeppende skrywers Die R350,000 stel hom in staat om 2 jaar lank die omvattende navorsing en skryfwerk vir Buys te doen.“Ek kon op my agterstewe sit en skryf en skryf en skryf. Ek kon opspring en ver gaan reis in die spore van die verloopte trekboer om te sien hoe die doringbome en miershope langs die Visrivier anders en dieselfde lyk as die doringbome en miershope in Botswana. Ek kon weer gaan sit op die einste bas en verder skryf. Dit het my baie ryk laat voel”
“Buys” verskyn in 2014 en ontvang daarna die groot literêre pryse soos reeds genoem. Anker word die eerste skrywer wat beide die UJ Debuutprys, as die UJ hoofprys ontvang
Wat Anker sê:
a. Oor prys:
Om vanaand hierdie prys te ontvang vir my tweede roman; nog ‘n boek oor ‘n opgeneukte man wat verdwaal in Suid Afrika, is ‘n enorme eer, verrassing, bevestiging en aanmoediging

b. Oor skryf:
Enige kuns moet eerder die werklilheid versteur as wat dit finale antwoorde prober bied – versteuring dus eerder as bekering; om te ontwrig eerder as te onderrig (NB)

c. Oor geweld:
Geweld is die fondament van die beskawing; dit was nooit anders nie en gaan nooit anders wees nie (ons sou graag wou hê dit moes liefde wees)
Kuns, bv skryf, maak dit moontlik om aspekte van die lewe, soos bv geweld, te verken en in ‘n mate te trotseer of te besweer, sodat mens dit uit jou gestel kan kry

4. WAT MAAK BUYS SO ‘N WENNER: (die mees verdienstelikste vir die prys vir uitnemendheid)
Aangesien die commendatio vir die Hertzogprys eers gelewer word by die prysoorhandiging in Oktober, het die Letterkunde kommissie van die Akademie, na die prysaanwysing, die volgende motivering opgestel:
“Willem Anker se verbeeldingryke historiese roman oor die grootliks onbekende lewe van Coenraad de Buys is ‘n hoogtepunt in die Afrikaanse prosa die afgelope paar jaar

Die roman bied ‘n kritiese blik op standhoudende mites oor die heldhaftige en Godvresende Boerepionier in SA

Dit beklemtoon verder ‘n gedeelde geskiedenis van roof, moordslag en plundering wat sowel swart en wit, as mens en dier deurlopend tot in die hede, in ‘n gesamentlike noodlot verenig

Die relevansie van Buys se geskiedenis vir die hede, word vertelmatig besonder vernuftig bemiddel deur die kommentaar van “Alom Buys” –‘n alter ego van Coenraad de Buys, wat vanuit die hede terugkyk in die verlede

Die karakterisering Van De Buys as roofdieragtige figuur, met ‘n amorele instelling tot die bestaan, is ‘n unieke kragtoer in Afrikaans

In sy onverskrokke eiesoortigheid is Buys ‘n roman wat die Afrikaanse prosa in ‘n nuwe rigting stuur, sonder om af te dwaal van die goedgevestigde tradisie van betrokke literatuur in Afrikaans

5 AGTERGROND
A. Buiteblad:

Titel: “Buys” – historiese karakter /feit gemeng met fiksie
Sub titel: ‘n Grensroman – sub genre, vergelyk: “ My Kubaan” en “Blood Meridian” maar ook roman wat verskillende tipes grense: literêr fisies en simbolies, toets en oorskry en die betreklikheid daarvan ondersoek (tema).
(p59) “niemand stap twee maal deur dieselfde Visrivier nie”
Honde: ‘n iStock afbeelding van 4 hïenas (wolwe in die volksmond) wat dreigend naderstaan Die trop honde wat gaandeweg meer soos wolwe word, verteenwoordig die “dier”element (tema)
Bloedspatsels: ‘n Vae verwagting van ongenadige brutaliteit en geweld (tema) word verwek
Groen agtergrond: natuur
Ingrid Winterbach se (briljante) woorde: ”Briljant verbeel en verbeeld” – ‘n kunswerk is bedink .
“Daar is niks skroomvalligs aan hierdie roman nie” Leser weet: dis hard en reguit soos die land, die geskiedenis, die hoofkarakter.

Agterblad: 3 aanhalings uit die roman:
Die eerste verwys natuurlik na die Franse Revolusie van 1798-1799, met sy slagspreuk.van Vryheid Gelykheid en Broederskap, wat wel ‘n invloed op die boere gehad het
Die tweede: futiele ambisie, futiele stryd (verganklikheidsmotief)
Die derde: Oorkant die grens maw waar wette en reëls nie geld

B. Anker aanhalings oor Buys: roman sowel as karakter
Na sy eerste roman, het hy ‘n idee gehad vir ‘n boek oor ‘n tipe “outlaw” soos bv. Dirk Ligter, maar toe ontmoet hy Coenraad de Buys in Max du Preez se boek: “Oor Krygers, Korrelkoppe en Konkelaars”. Aanvanklike navorsing het bevestig dat dit ‘n baie groot en tydrowende projek sou wees Gelukkig het die beurs dit moontlik gemaak

“Om met ‘n historiese karakter te werk, wat ook kan funksioneer as fiktiewe karakter, was een van die moeilikste fasette van die skryf, want jy is gebind aan sekere feite en ‘n basiese lewensverloop. Soms het jy die feite, maar moet jy die motiverings uitdink”

Hy moes baie goed dink oor wie of wat Coenraad de Buys was: volkslegende, historiese karakter, fiktiewe karakter, of almal. Sy werksreël was om te hou by die feite waar hul te vinde is,” maar soms is die waarheid oor ‘n lewe meer storie as feit! “

Hy was gefassineer deur hierdie eenman-oorlogmasjien wat alle vorme van grense geminag het.
Hy het egter nie van hom gehou vanweë sy rassisme en die laakbare manier waarop hy mense, ook die ná aan hom, behandel het nie. “Ek was aangetrokke tot die onoplosbare teenstrydighede”

Tydens sy navorsing, het hy op Buys se spoor deur die land gereis. Hy het ‘n sterk gevoel van weerloosheid ervaar en dat jy aan jouself oorgelewer is. Buys wou heeltyd wegkom van iets. “As jy so op die vernietigingsbaan bly, is die een ding waarvan jy veral wil wegkom, juis jouself”
6 COENRAAD DE BUYS
A Historiese Buys:
Die raamwerk waarbinne Anker moes werk. Oor die eerste 40 jr is daar geredelik inligting, daarna is dit maar skraps. Buys se seun Michiel, het wel later een en ander vertel

(slegs enkele hooftrekke word genoem – let op al die grense waaroor hy gaan)

1761: 110 jaar na Van Riebeeck se aankoms – distrikte van Wellington, Stellenbosch en Swellendam bestaan Die land is woes en leeg, behalwe natuurlik vir die inheemse volke wat dit bewoon en besit
Coenraad de Buys gebore op plaas in Montagu dist. Agterkleinseun vam Hugenoot Jean du Buis van Calais; kleinseun van ryk Bolandse boer; seun van verarmde Jan
1769 (8jr) Jan sterf. Buys steek eerste grens oor: hy gaan woon by sy halfsuster Geertruy, getroud met David Senekal, van Swellendam Hy help botter maak vir ‘n deel van die wins. Wanneer hy seker is dat David hom verkul, vat hy hom hof toe en wen
1782 (21 jr) Buys huur plaas naby Boesmansrivier in die Zuurveld (huidige Willowmore dist.)
1786: Die Visrivier is die amptelike grens van die kolonie en die Graaff Reinet dist word geproklameer. Buys trek na plaas Brandwacht in die gebied en huur 1789 nog twee plase by. Hy woon saam met Khoi Khoi-vrou, Maria van der Horst, by wie hy 7 kinders het
1792: Dis amptelik aangeteken dat hy geen huur op enige plaas betaal nie. Hy oortuig die owerhede om die huur af te skryf as vergoeding vir baie beeste deur Xhosas van hom gesteel, terwyl dit inderwaarheid hy is wat van die Xhosas steel!
1789 – 1795: Langa val Zuurveld binne; Buys word beskuldig dat hy die hoofmanne se beeste en vroue gesteel het en word dus deur beide trekboere as Xhosas vir “oorlog” blameer. Die Zuurveld word as geskroeide aarde gelaat en Buys verloor al sy eiendom
1797: Buys word voëlvry verklaar en kry 2 maande om Kolonie te verlaat. Hy word genooi om In die kraal van die jong Xhosa hoofman Ngqika/Gaika te bly en sy raadgewer te wees.
Buys belowe sy dogter as vrou aan Gaika en trou met Gaika se ma,Yese; erg korpulent en voorste reënmaker (baie invloed) In die tyd ontwikkel hy ‘n besonderse vriendskap met dr Van der Kemp, Londense sendeling, waarskynlik omdat beide buitestaanders, intelligent en eksentriek was.
Hy neem ook ‘n Temboe-vrou

1801 Oujaarsdag: Na versuring van verhoudinge, verlaat Buys, Van der Kemp, ‘n paar burgers en Engelse drosters, asook al Buys se vroue, houvroue en kinders Gaika se “Groot Plek”
1802 Mei: Na baie wedervaringe is hul terug in Graaff Reinet, maar in tweede helfte van jaar swerf Buys weer tot anderkant Xhosas (Natal?).
Sy vierde vrou, Elizabeth, kom by (moontlik ‘n suster van Mzilikaza van die Matebele)

1803: Die Nederlanders is in beheer in die Kaap met die Oosgrens as prioriteit en hulle reël ‘n ontmoeting met Buys en Gaika Hul bestempel Buys as “mees gevaarlike man in Kolonie” maar ook as treffend en intelligent. Vgl ook Lichtenstein se verrassende beskrywing( p430).
Hierdie is ‘n keerpunt vir Buys: op ouderdom 42 gaan woon hy op plaas d’Opkomst, Dist Swellendam. Hy versoek om as wettige burger herstel te word en doop selfs 3 van sy kinders!
Die poging om rustig en binne die reg te lewe, duur ‘n dekade

1814 (52 jr): Buys kom weer in opstand en nou met oorgawe! Hy trek finaal uit die Kolonie (redes onbekend – moontlik veranderde jagwette, sy vroue wat aanstoot gee, en/of sy getuienis teen Kwaade Martha) Gaan na Bastaards (Griekwas) noord van Gariep/Oranje.
Buys is eerste wit pionier in die gebied waar geen wette of reëls bestaan en waar private leërs heers. Buys koöpteer Danster en sy gewapende Xhosas by sy eie milisie wat uit verskeie stamme bestaan.

1818 (57 jr) Die Trans-Orangia word te gevaarlik en Buys trek noord na huidige Limpopo : die eerste wit Transvaler

1818 – 1824 Daar bestaan verskeie gerugte oor waar Buys hom bevind en hoe sleg dit hom gaan Hy dra waarskynlik klere van vel en jag met pyl en boog. Hy trek deur die huidige Vrystaat, Noordwes, Mpumalanga en Limpopo en waarskynlik ook Mosambiek

1821: Geen verdere inligting oor Buys

Sy lewe eindig gepas as raaisel alleen in wilde Afrika

1880: Pres Paul Kruger skenk ‘n stuk grond tussen die huidige Vivo en Makado aan die Buys nakomelinge, wat feitlik elke genetiese bloedlyn van die destydse SA bevat. Dit staan bekend as Buysdorp en die Buysvolk bly steeds daar as een groot gelukkige familie! (Vergelyk p390 i.v.m. Buyskop)
B Anker se vlees en bloed Buys met die onoplosbare teenstrydighede:

Coenraad lyk na sy moeder, die aantreklike, formidabele Christina Sy is 8 jaar ouer as Jan en het reeds 2 mans en 5 kinders agter die blad wanneer hulle trou Saam het hulle nog 5 wat oorleef Jan se dood, soos sy lewe, word beskryf as “klein en gedwee”
Christina trou ‘n paar maande later met ‘n man 20 jaar jonger Sy het min tyd vir Coenraad – op 14 sien hy haar die laaste keer
G’n wonder, dus, dat hy vroeg al volwasse en selfstandig optree nie; of dat hy aanklank vind by die leefwyse van die trop honde nie – sy instaan-familie; of sy latere disposisie teenoor vroue?

Dinsdae leer Geertruy hom lees want “woorde kan hard werk as jy hul reg inspan soos flukse osse” Hulle leer van hebben en zijn: “Onthou Coen: Wat jy is, moet meer wees as wat jy het” Hy maak aspris foute sodat die les langer kan duur Sy gee hom ook ‘n drukkie. Sy insiggewende opsomming: “Wij hebben elkaar, wij zijn van elkaar”
Sy leer hom ook Openbaring opsê

Van Hugenoot tot koning van die basters, ontwikkel Buys ‘n veelheid van karakters – oneindig kompleks en onvaspenbaar; groter as groot! Op verskeie plekke in die roman lys hy self sy verskillende name en gestaltes, (beginnende p 9) en beskryf hy homself: “Die burgers verkyk hul aan my. Ek voel groter as my sewe voet, ek verlustig my aan my eie stem”(p85)
Aan die een kant is hy buitestaander,sinikus, rebel, anargis, onapologetiese dwarstrekker, amorele, onverskrokke grens-uitdager van elke denkbare grens: lands-grense en –wette; tussen wit en swart; man en vrou; mens en dier; gevangenisskap en vryheid; selfs lewe en dood
Een voorbeeld: Tydens ‘n herhaling van hul kinderspeletjie, skiet hy sy jeugvriend koelbloedig dood, omdat hy tydens Buys se afwesigheid, Nombini by hom laat intrek het.(p134) Maar self het Buys geen vrae oor enige vrou of verbintenisse nie.
Aan die ander kant: denker; filosoof; skrywer; humoris; leier en selfs depressie-lyer. Ook minnaar, vader; vriend; natuurliefhebber
Hy sien om na, en tree teer op teenoor sy vroue en kinders; leer sy kinders speel, plant en jag
Hy skryf ‘n kosbare brief aan sy vroue (p 118) Hy huil oor sy gesin, en oor sy perd (goeie een) Probeer soms huisgodsdiens hou
Hy neem mooi afskeid van sy vriende: Gaika (p261) en Van der Kemp, hoewel hy lg se kosbare sakkie loodletters gaps om later koeëls van te maak
Swaer David, van wie hy niks hou, het ‘n indrukwekkende lys benamings: Droeskop of Doodskist David; ook Slangentyfus Senekal
Hy preek einste Openbaring 6 met ‘n bulderende stem vir die sendeling wat kom hulp vra, sodat diê liewer die hasepad kies (p47)
Sy onderhoud met Van der Mist, (p266 – 269) is ‘n juweel

Maar, by latere nabetragting (p369) erken hy dat hy duur moes betaal vir sy vroue en dat hy nooit regtig ‘n vader was nie

Beide die afgeskeepte kind –Buys, as die verrinneweerde, verswakte senior-Buys, word met groot deernis beskryf – ‘n aangrypende uitbeelding van die vergangklikheidsmotief

(Die verskillende aspekte in die commendatio genoem:)
7 ONVERSKROKKE EIESOORTIGHEID
Die roman toon verskeie unieke eienskappe wat die grense van “historiese roman” verskuif en Afrikaanse prosa in ‘n nuwe rigting stuur
1. Die indeling in tydvakke: 1761 -1798, 1799 – 1801, 7-8 Nov 1814 en 1814 – ipv hoofstukke. Lewens- en geskiedenis-fases word sodoende gedefinieer
2. Die skryf van die roman in die eerste persoon en die “ek-vertelling” wat soms as ‘n bewus- synstroomvertelling aangebied word: bv met Elizabeth se afsterwe (p412)
3. Die gebruik van ‘n alwetende ek-verteller, nl Alom-Buys, om die begrensinge van tyd en plek te oorskry en die leser direk aan te spreek
4. Die onverskrokke hoofkarakter wat ekstreem ingekleur word – Anker waag selfs om ‘n homo-erotiese element in te skryf. ‘n Unieke, onvergeetbare karakter word in die Afrikaanse letterkunde geskep
5. Die feit dat Anker, in teenstelling met ander skrywers in die genre, nie poog om die historiese figuur te verklaar nie, ten spyte daarvan dat daar in hom onoplosbare paradokse saambestaan wat end-uit om oorheersing veg
6. Die gepaste toepassing van teorieë van filosowe soos die Duitser Nietzche met sy spesifieke moraliteits filosofie en die Franse span van Deleuze en Guattari – mens as wordende dier
7. Die gebruik van lyste om die verbeelde lewensverhaal te historiseer en verpersoonlik. Met Buys wat weier om vasgepen en begrens te word, is die opstel van lyste ‘n manier om dinge te sorteer en begrip daaroor te kry (p 109, 202, 216, ens)
8. Die liriese en poëtiese taalgebruik – daar is verskeie grepe wat die leser oor en oor wil lees slegs vir die skoonheid daarvan.
‘n Grootse roman word gekenmerk deur die totstandkoming van ‘n eie taal, wat by uitstek die geval is in Buys. Met die oordeelkundigste woordkeuses, en sonder om verlei te word deur oordaad of vertoon, slaag Anker telkens daarin om:
i. ‘n subtiele verskuiwing in verteltoon, van die skokkende tot die hartwringende, te bewerkstellig;
ii. ‘n verbygegane wêreld glashelder voor die oog te roep.
iii. dit alles in volgehoue “Kaaps-Hollands” te doen (gekreoliseerde, vereenvoudigde Hollands wat later Afrikaans sou word)

8 KRITIESE BLIK OP HELDHAFTIGE EN GODVRESENDE BOEREPIONIER
Die roman ondermyn gevestigde aannames oor die Afrikaanse geskiedenis aan die hand van oorvertellinge wat rondom Buys tot stand gekom het.’n Voorbeeld hiervan is die verhoor van Kwaade Martha Ferreira (p301 – 308) wat op 11 klagtes rakende haar werksmense verskyn – “7 dood aan haar hand en 4 vermink” Uiteindelik is sy slegs skuldig bevind aan ‘n hou teen Hendrik se kop, slegs ‘n boete te betaal
Buys (p219)” Hier vreet ons mekaar. Kristene Hollanders, Duitsers, Franse, Kaffers, Bengalese, Hottentotte, Bossiemans en weet ek veel. Dit is een groot jagveld”
Dit word bevestig dat die Bastaards (Griekwas), en nie die Voortrekkers nie, die ware pioniers van die Gariepriviervallei en Trans-Orangia was. Hulle was ‘n gemengde groep uit Khoi-khoi, slawe en boere afkomstig en het “Afrikaans” gepraat, westerse klere gedra en perde en gewere gebruik
So ook was Buys en sy nageslag die ware Afrikaner pioniers van die ou Transvaal wat later die bastion van die ras-eksklusiewe Afrikaner Nasionaliste geword het. Hulle het jare lank tussen die Venda gewoon, as gidse vir reisigers, jagters en avonturiers opgetree en hulself as Afrikaners gesien. Buys se seuns het selfs saam met Hendrik Potgieter teen swart hoofmanne geveg
Ten spyte van Buys se wydlopende rol, het hy geen plek in die galery van Afrikaner helde nie. Ons leer nooit in die geskiedenis van hom nie – hy is slegs ‘n voetnota in Geskiedenisboeke; doelbewus uitgeskryf; ‘n verleentheid vir Afrikaner nasionaliste. Tog bly sy invloed onmoontlik om te ignoreer

9 ‘n GEDEELDE GESKIEDENIS VAN ROOF, MOORDSLAG EN PLUNDERING WAT ALMAL IN ‘n GESAMENTLIKE NOODLOT VERENIG
Die roman open met die pragtige beskrywing van die koggelmander op die rots met die rysmier in die bek (p9) Dit illustreer die basiese natuurwette vir oorlewing nl: voeding, beskerming en voortplanting, asook voortdurende vernuwing en die oorlewing van die sterkste/fiksste
Dit geld vir beide dier as mens, afsonderlik en gesamentlik, en beklemtoon die interafhanklikheid, asook die gesamentlike noodlot: Voor sononder het die valk die koggelman gevang (p12)
Hierin speel die honde ‘n belangrike rol: hulle gaan waar hul wil, doen wat hul wil en is geweten- loos, maar is terselfdertyd waaksaam en aan die natuurwette gehoorsaam Hul beweeg in ‘n trop wat voortdurend vernuwe. Dit maak hulle sterker: ter wille van mag en uiteindelik, ter wille van oorlewing
Vir die mens is hulle metgeselle en inspirasie en toon wedersydse begrip: (p250)” hulle hou ver van die beskawing, asof hul bang is om aan te steek” Maar moenie te na aan hul waag nie – hulle bly altyd gevaarlik Dalk stel hul ook die dood voor wat heeltyd op Buys en andere se hiele lê
In dieselfde konsep is daar ook melding van o.a. swawels, sprinkane en skulpe (p 101 lees, 236)
Verskillende mense nader Buys om hulp, terwyl hulle hom ander tye verraai. Tydens grensoorloë en roofekspedisies span manne en stamme saam, net om op ‘n ander tyd weer teen mekaar te staan Buys: (p343) “O kyk net die geweld op die skietgeweergrens: Almal welkom, restante van verbryselde groepe kraam nuwe bendes, smelt weg in ander troppe Hier is twee rasse, boere en buiters en hulle vermeng als de bliksem Oorkant die grens is ons almal Bastaards, almal drosterhonde”
By sy onderhoud met “die misgebore filantroop” De Mist, (p268) antwoord Buys die onvanpaste vrae en hou hom “beskeie en vriendelik” Maar al wat hy eintlik wil sê is:
“Hier is nie vrede te maak nie, hier is niks te verstaan nie.
Die enigste revolusie hier: tussen stof en vuur,
die enigste gelykheid: die plat grond,
die enigste broederskap: op voorwaarde van gedeelde vyand of skande,
die enigste vryheid: die oorgawe aan jou lot”
10 DIE KARAKTISERING VAN BUYS AS ROOFDIERAGTIGE FIGUUR MET ‘N AMORELE INSTELLING TOT DIE BESTAAN

In sy doktorale proefskrif oor die nomadiese figuur, het die besinnings van die Franse denkers Deleuze (filosoof) en Guattari (psigiater en politieke aktivis) oor die mens as wordende dier, ‘n belangrike rol gespeel Dit vind hier neerslag in die komposisie wat tussen Buys en die honde ontstaan.
Op 12-jarige ouderdom agtervolg Buys ‘n trop honde wat hul skape virreneweer (p23-25) Die trop omsingel hom en’n bloedige geveg volg Op die end byt hy die rooi hond se oor af Hy spring hondsdolheid vry, maar hy ”steek iets aan”, vlg Geertruy Hy beweeg anders, ligter “Sien jy hoe ek die oggendlug ruik, my neus omhoog soos’n snoet?”
Sedertdien is die trop voortdurend in die omte; hou die rooi hond oor hom wag

Die kenmerke van die wordende dier in die hoofkarakter en in die roman:
a. Drostery: deurdat Buys doelbewus orde, geborgenheid en ingesetenheid agterlaat, word hy as’t ware self drosterhond Net so word die groep verlooptes en uitvaagsels wat tydens Buys se omswerwinge by hom aansluit, in eie reg trop, gelei deur iemand wat soos ‘n wilde hond, gewetenloos handel
b. Brutaliteit en geweld: Buys verset hom teen alle vorms van mag en onderdrukking, maar maak hom terselfdertyd skuldig aan buitensporige geweld, misbruik van mag en die mishandeling en onderdrukking van andere
c. Verraad: figureer in Buys in sy verset en opstand teen alle grense en gesagsfigure. Self beweeg hy egter soomloos oor rasse-, taal-, morele en fisiese grense
d. Besmetting: i. deur woorde en gedagtes Alom-Buys nooi aan die begin: “Kom, laat ek jou besmet , my erflik belaste leser” Buys sê: (p85) My woorde loop soos boomgom oor hulle en maak die wêreld dik en glasig, tot hul oortuig is.”
ii. deur seksualiteit: Reunhonde merk die gebiede waar hul beweeg. Buys se seksuele begeertes en enorme viriliteit word een van die belangrikste rigtinggewers van sy identiteit. In sy omswerwinge verwek hy vermoedelik meer as 300 kinders by ‘n verskeidenheid vroue!
Die dierlike element is van die aanvang deurlopend tot by die einde teenwoordig Dit omsluit die boek

11 ALOM –BUYS EN DIE RELEVANSIE VAN BUYS SE GESKIEDENIS VIR DIE HEDE
Die skepping van hierdie karakter, is ‘n vernuftige en grensverskuiwende taktiek van Anker:
i. Die naam: Alom: hy is oral, sien alles, weet alles – selfs tot in die toekoms
ii. Hy verskyn en verdwyn
iii. Hy is van alle dae; onsterflik
iv. Hy praat woorde uit die Bybel, spesifiek Openbaring
v. Spreek die leser direk aan; betrek hom as medepligtige
Die roman begin met Alom-Buys, met sy woorde: “Kom en zie” (p9)– die uitnodiging om te aanskou hoe die land sy seëls vir jou oopbreek (p12) Sy laaste verskyning is die slotparagraaf: “Kyk daar verdwyn hy….., maar om dood te wees is nie genoeg nie. Soos ‘n trop honde vervang ek myself voortdurend. Julle raak my nooit kwyt nie” (p428) (vervanging en herlewing motief)
Deurdat Alom-Buys verhewe en onvaspenbaar is, oorskry en oorskou hy historiese periodes.
Bv. Die betekenisvolle verwysing na die Uniegebou, wat eers in 1913 ingewy is. Die ontwerp van Sir Herbert Baker, met die twee vleuels wat sentraal bymekaar kom, simboliseer die vereniging van die twee “rasse” soos destyds genoem –die Engelse en die Afrikaners; let wel: niè die inheemse volke met die Europeërs nie (260 jr na inkom van Europeërs tel inheemses steeds nie). Die gebou is opgerig met Vrystaatse sandsteen, wat gekenmerk word deur die vlekke daarin Lg word toegeskryf aan eeue se dassie-uriene, maar Buys meen sy eie bydrae is waarneembaar!
Alom-Buys integreer soomloos die destydse gebeure met eietydse nuuswaardighede, wat aan die inhoud universele trefkrag gee:
Wat sien die leser deur Alom-buys se oë in ons land in 2016: roof, korrupsie, opstande/ stakings, olifant- en renoster stropery, rasse diskriminasie, brutale geweld en verkragting, stemkopery, tenderpreneurs, kaderbevoorregting, politieke koalisies (bendes), magshonger leiers wat net in eie belang optree, selfs politieke teregstellings
Die soeke na mag , bly dieselfde!

12 ENKELE SLOTGEDAGTES

Buys is ‘n grensroman wat die hele idee van grense uitdaag Gewortel in ons historiese, klipperige grond, groei dit tot ‘n magistrale eietydse besinning oor identiteit, spesifiek Afrikaner identiteit, verset, korrupsie, geweld, magsmisbruik en moraliteit, of dan eerder – en dit is selfs meer ontstellend – die gebrek daaraan
Die roman verken die soeke na die self in ‘n wêreld oorheers deur magsug en korrupsie, met geweld as die vernaamste uiting van selfgelding
Terselfdertyd is daar die beroep wat Nietzsche op buitengewone mense, soos Buys, doen, om hul nie te skaam oor hul uniekheid in die lig van populêre moraliteit nie. Moraliteit per se is goed vir die ordinêre massas, maar buitengewone mense moet hul eie innerlike kompas volg: “become what you are”
Die aard van hierdie roman is om cliché’s af te breek: die taal word nêrens begrens deur ordentlikheid of woordkeuse nie; daar is geen plek vir eufemismes, geen buiging voor konvensies nie. Buys en die roman draai geen doekies om die klug van menslike beskawing nie – ook dit is ‘n cliché (NB)
In navolging van Buys, wat met sy “welluidende stortvloed dinge bymekaarbring wat hulle nog nie voorheen saam gedink het nie” (sien sy toespraak p84) vra die roman die leser om groot en kreatief en integrerend te probeer dink.
Anker skryf die boek in die eerste persoon – Anker wòrd Buys Dis dalk juis omdat dit so meesterlik gedoen word, dat ons, wetsgehoorsame, ”beskaafde” mense, die boek as vreemd ervaar.
As die leser die roman afskiet agv ‘n klein aspek wat pla of ontstel, sonder dat hy dit in perspektief tot die groot geheel plaas, mis hy uit op iets groots
In die woorde van Phil van Schalkwyk: Min wat mens oor hierdie roman mag bedink, kan tè hooggegrepe wees!

Donker stroom: Eugène Marais

Wat vir Dr Pieter Labuschagné kriptiese werksnotas is wat hy gebruik het by die bespreking van Donker stroom by Kleinmond Leeskring, is vir my uiters waardevolle inligting. Hierdie is soos alle notas in hierdie blog, slegs die persoon wat die bespreking doen se eie notas.

DONKER STROOM: EUGENE MARAIS EN DIE ANGLO-BOERE OORLOG deur Carel van der Merwe

Sagte band – 530 bladsye, bylae en index ingesluit

Uitgewer: Tafelberg

Titel: Donker stroom: Eugene Marais en die Anglo-Boere-oorlog

Die boek is saamgestel uit:

(i) Nota aan die leser

Uiteensetting van begrippe – Anglo-Boere Oorlog en geld waardes

(ii) Lys van kaarte wat gebruik is

Donker stroom is opgedeel in 7 dele:

  1. Feite en fiksie
  2. Die ou Transvaal 1887 – 1896

Hoofsaaklik opbou vir die redes vir sy opposisie teenoor die ZAR regering. Die rol van die Uitlanders wat lei tot die Jameson inval. Land en Volk met Boer en Brit as twee eienaars – vennote

  1. In die vreemde – EM se vertrek na London

Studie aan die Inner Temple. Studies in beide die regte en medies

  1. Terug in Suid-Afrika

Die sg Great Deal. Die konkelwerk van Fitzpatrick en Milner. EM se rol om die Great Deal te kelder

  1. Oorlogsjare

Studies voortgesit – oorlogspropaganda –  Die oorlog draai teen die boere. Transvaal from within – vredesgesante

  1. Die ekspedisie

Plofstof en spioene – die einde – gestrand

  1. Die na-oorlogse jare

Lord Milner-  Volk en Land – Gustav Preller – Die Kroonkolonie bestuur – Die Chinese probleem – EM beveg die boere-leiers. Die opbloei van die Het Volk party. Na die Waterberg

Bylae

(a) Die probleem van EM se geboortedatum

(b) Die onbekende kortverhaal – Die Brand-wacht

(c) Vanaf p. Eindnotas en bronnelys

Skrywer self verdeel die lewe van EM in drie periodes:

  1. Die dekade 1887 tot 1896 toe EM openbare publieke rol gespeel het as onverskrokke joernalis maar geheime bande met Wernher – Beit en die Uitlanders gehad het.
  2. Die periode 5 jaar hoofsaaklik in die buiteland studeer maar speel ʼn politieke rol.
  3. Die laaste 5 jaar na die oorlog tot en met die sluiting van Land en Volk toe die koerant deur die Britte en later deur FitzPatrick gefinanisier is.

                    DOEL OF OOGMERK VAN ʼn RESENSIE

 Wat is die skrywer se hoofoogmerk met die boek?

  1. Wat is die historiese of teoretiese konteks van die boek?
  2. Watter tipe inligting / besonderhede bevat die boek?
  3. Is die boek gemik op ʼn spesifieke groep?
  4. Hoe suksesvol was die skrywer in sy hoofoogmerk?

 Skrywer se hoofoogmerk met die boek

 1.1 Wetenskaplike bydrae te maak;

Die skryf van ʼn boek gebaseer op primêre bronne is ʼn uitdaging, maar verhoog die wetenskaplike bydrae van die werk.

Wat behels ʼn wetenskaplike ondersoek>

Vakke met die agtervoegsels – wetenskap beteken eenvouding die wat word ondersoek deur diehoe. Die wat is die feite materiaal en die hoe is die metode wat gebruik word – die wetenskaplike benadering om sistematies en logies deur die gebruik van  spesifieke metodes met die  materiaal of leerstof om te gaan.

Goeie wetenskaplike doen navorsing- vind dit self uit (primêre bron) – bron ontsluiting en soek na gapings om die prentjie te voltooi – die ontbrekende legkaart stuk.

1.2 Die Sosiale wetenskap wil ʼn vraag antwoord;

Die Sosiale wetenskap se hoofdoel is om vraag te antwoord = om die ontbrekende legkaart in te plaas om ʼn prentjie te voltooi.

Schopenhauer – wie is jy waarheen gaan jy waarvandaan kom jy?

Die gaping of the legkaartstuk – die prikkel of die sneller vir die skrywer was is Leon Rousseau se boek Die Groot Verlange en die onvolledige aard van die boek.

Alhoewel ʼn skitterende verhalende werk is dit wetenskaplike gebrekkig – die bronne ontbreek – maak afleidings wat nie uit primêre bronne gerugsteun kan word nie – die laaste paar uur voor EM sterf – die pille – Rykie van Reenen. Dit maak dit ʼn kwasi-wetenskaplike werk.

ʼn Resensie van Donker stroom veronderstel ʼn voorkennis van Die Groot Verlange – dit is in wese ʼn reaksie op Rousseau se boek.

Rousseau kan die vraag oor presies waarmee EM hom besig gehou het nie al het hy 30 plus bladsye daaraan bestee.

Hy kan nie die vraag antwoord of the onderliggende vraag of EM ʼn patriot of ʼn verraaier / joiner was nie. Het hy met die Engelse saamgespan teen sy eie mense?

Rousseau het genoem dat daar duistere bewerings was oor EM se betrokkenheid by die Uitlander-beweging, maar berus hom dan op die antwoord van EM se seun wat dit basies ontken het.

Een van die talle ontdekkings wat Van der Merwe tydens sy navorsing gemaak het, is ’n lang memorandum wat Marais tydens die ABO geskryf het aan Joseph Chamberlain, die Britse minister van kolonies, ná ’n vergadering met hom in Londen.

In hierdie dokument het Marais sekere voorstelle oor die behandeling van die Boerekrygsgevangenes op Ceylon en St. Helena gemaak, asook hoe die Transvaalkolonie ná die oorlog deur Brittanje behoort regeer te word. Chamberlain, wat volgens sommige mense op daardie tydstip die magtigste man in die Britse Ryk was, het Marais se voorstelle ernstig opgeneem. Chamberlain het ook ná hierdie vergadering aan lord Milner, die Britse hoë kommissaris in Suid-Afrika, geskryf Marais is “a very intelligent man and made a considerable impression upon me”.

Dat ’n internasionaal gerekende staatsman soos Chamberlain Marais so ernstig opgeneem het, spreek op sigself boekdele van hierdie Suid-Afrikaner en die indruk wat hy op mense gemaak het.

Baie onbeantwoorde vrae bly egter agter, maar eerstens die verwysing na patriot of n verraaier – dit is te sterk gestel.

Daar is ʼn aantal onbeantwoorde vrae;

  1. Wat was EM se verhouding met Fitzpatrick and JB Taylor – waarom verswyg EM die inligting van die tydperk in sy briewe aan Preller?
  2. Waarom het hy nie die waarheid vertel oor sy ekspedisie na Oos-Afrika?
  3. Waarom was hy so geheimsinnig oor sy doen en late in Europa selfs na die oorlog?

(Rousseau op p. 98 of hy sy spore uitgevee het – maand in London met British Council saamgewerk maar kon niks opspoor)

Die kernvraag of Van der Merwe se hoofoogmerk was om die vraag te antwoord; naamlik wat het EM in Europa gedoen en kan daar van sy handelinge afgelei word dat hy inderdaad met die Engelse imperiale regering saamgespan het.

Die sub vraag; (i) wie was EM in werklikheid gewees? (ii) wat was onderliggend aan EM se vyandigheid teenoor die Kruger regime (iii) is hy deur die Uitlanderbeweging en die imperiale regering misbruik?

  1. Wat is die historiese of teoretiese konteks van die boek?

 2.1 Die historiese konteks van die boek is van groot belang om die vrae te kan beantwoord.

Die breë historiese konteks is geleë in die historiese en teoretiese gebeure gedurende die oorgang van Europa van die laat Middeleeue na die Renaissance. Gedurende die Middeleeue (400-1100) het geloof (kerk) ʼn dominerende rol gespeel maar daar was ondertone van bygelowe – heksery

In Antieke Griekeland rondom die jaar 400 het die eerste kentering gekom met die antieke Grieke wat na die wêreld gekyk het uit die oogpunt van logika en rede.

Middeleeue het dit onderbreek maar in 1543 het Copernicus en later Galileo Galilei met vooruigang in die astromomie die wêreld en die onmiddelike heelal ontsluit. Bewys dat die aarde nie die middelpunt van die heelal is nie.

Renaissance is op ontdekking gebaseer en wat mense wou weet is wat hul kon bewys – logika en rede vooropgestel en direk opgestel teenoor geloof.

Die breë historiese konteks van die Transvaal republiek en die skril kontras met die Britse of Engelse imperialisties beleid is dat dit twee verskillende wêrelde of twee verskillend ideologië was – vasgevang in verskillende tydsgewrigte.

Die Transvaal voor die ontdekking van goud in 1886 was vasgevang in ʼn pre-industrieële staat gebou op ʼn hoofsaaklike bestaans-ekonomie van jag en boer. Feitlik geen industrieële aktiwiteit – baie min mynbou in die Oos Transvaal.

Pres Paul Kruger en sy denke was behoudend en uiters konserwatief, streng, religuees en dogmaties.

Reën maak eksperimente word verbied want die reën kom van die Here. Lede verdoem die springkaanbestryding omdat springkane die toetsing van sy gelowings is. Een lid van die VR dreig om te trek as nog spoorweë gebou word. Taljaard wat beswaar maak teen die gebruik van die woord participeeren want dit kom nie in die Bybel voor.

Terwyl in Europa die staat omvorm word na die eerste modern vroeë demokratiese staat is die ZAR nog vasgevang tussen die absolutistiese staat met demokratiese elemente. Kruger en sy UR se kontak met die burgers is gebaseer op die Divine Right of Kings of the goddelike reg van konings. Die kontak met die volk is deur memories was as die stem van God gesien word.

Kruger het sy land as ʼn teokrasie geregeer – Vatikaanstad is voorbeeld van ʼn teokrasie.

PK en sy regime het hul kritici gehad – sy konsessie-beleid – Aloïs Nelmapius (sy dogter Irene) en Sammy Marks skatryk met drank konsessies en later plofstof konsessies – lg maak die mynbase baie kwaad.

Kruger se nepotisme en aanstelling van familie en vriende

Stel Hollanders in top posisies aan soos Leyds die staatsekretaris en Wierda in beheer van openbare werke  Hollander 1 aan Hollander 2 – wil jy my sê jy is al ʼn uur in die land en het nog nie ʼn pos nie?

Sy eie landgenote is nie geleerd genoeg nie en hy wantrou die Kapenaars – Vrystaat stel top Kaapse juriste aan Presidente Brand en Reitz.

Teenoor die konserwatiewe, teokratiese, pre-industrieële Kruger regime staan die Engelse en natuurlik die ryk mynbase – mynwerkers het nie werklik politieke aspirasies.

Ontdek goud maar Kruger skop vas teen modernisering en vooruitgang.

In die ander hoek is die Britse imperiale regering reeds volledig geïndustraliseer, modern en die Britse parlement vertoon kenmerke van ʼn moderne demokrasie.

Twee sterk kontraste – twee wêrelde en dan word goud ontdek deur die Struben broers in 1886 en die Transvaal word by sy kraag ingesleep by die gebeure of wat ook as globalisering beskou sal word.

NP van Wyk Louw verwys na jare negentig in Transvaal toe intellektueles soos Marais en Smuts in ʼn ander wêreld begin dink het en ʼn ander denkpatroon.

Marais word intellektueel uit Engeland gevoed en sy lees van boeke verbreed sy kennis = hy kyk neer op die bekrompenheid van Kruger se regime.

2.2 Die twee oponerende kampe

Dit is twee konfronterende paradigmas wat teenoor mekaar opgestel is – en daar is net een uitkoms – botsing. Charles Leonard een van die Uitlander leier – twee magte moet saamstaan of bots.

Die opponerende kampe is:

(a). Die mynmagnate Beit en Werhner en ook Rhodes (premier van Kaapland) wat sterk kapitalisties ingestel is en alles sal doen om hul belange te beskerm – wanneer dit hulle pas soos na die Jameson inval distansieer hul hulself van die L&V p. 68.

Dit sluit die Britse hoë kommissaris Alfred Milner in wat enige verskoning sal gebruik om die Transvaal te verengels.

Cecil John Rhodes premier van die Kaap – probeer agter die skerms werk

(b) Die Engelse pione wat goed gebruik word op die voorgrond – Fitzpatrick, Leonard, Falconer die lede van die Reform Committee wat in die Sodom en Gomorra is – Johannesburg met al sy euwels met drank en prostitusie.

Die spreekbuis word EM die L&V want hy ontvang geld van die mynmagnate. EM spring rond tussen die groep en die progressiewe Transvalers hy takel Kruger maar wanneer dit hom pas assosieer hy hom met die Transvaal.

Op p. 91 probeer hy hom verontskuldig in die L&V kort nadat hy in London aankom. Plooi ook sy rol met die ekspedisie aan die einde van die oorlog of hy beplan het om plofstof te smokkel na Generaal Beyers. Op p. 159 beweer EM dat hy briewe aan Britse koerante – Daily Mail gestuur – kon egter niks opspoor. Sy betrokkenheid by F se Transvaal from within – sterk propagandisties

(c) In die middelgrond is die progressiewe Transvalers soos Ewald Esselen en Piet Joubert wat teenoor die konserwatiste van Kruger opgestel is, meer liberaal maar ook krities teenoor die reform commitee is.

(d) Die Kruger regime is regs op die spektrum en onversetlik om hul onafhanklikheid te behou.

Volkstem van Jan Cilliers noem EM ʼn Rhodes orgaan – EM dagvaar Volkstem

BRITSE RYK – LOJALISTE    ZAR – LIBERALES – KONSERW

Lord MilnerChamberlain Cecil J RhodesFitzPatrick

The Star – redakteur die aarts imperialis – Moneypenny

EsselenMarais

Joubert

Jimmy Roos en Land en Volk-koerant

Familie-lede

Kruger regimeFamilie

Die Volkstem met Dr Engelburg – gekoop deur ZAR

 

Sterk propaganda om Kruger demokraties te verwyder voor die 1893 verkiesing

Kruger wen met 800 stemme in die 1893 verkiesing teen Joubert – 7,881/7009/81

17 Julie sterf Lettie – Oosterspoorlyn – twee oorwinnings vir Kruger

1896 – die Jameson inval –EM deur Joubert gevra om met Uitlanders te praat.

Buitelandse steun vir Kruger neem toe – en sy gewildheid styg

Kruger gewild en hy tree korrek op deur die Lede van die Reform Committee te begenadig.

In die volgende verkiesing verpletter hy Joubert – en die konserwatiewe element word al sterker – die Vrystaat ondersteun Kruger – Steyn se steun.

Land en Volk kwyn – sy moeder sterf en daarna vertrek EM na Engeland – en dit is waar die boek se hooffokus begin.

Die verskil tussen handsupper en ʼn joiner – sekere van die joiners was verraaiers – EM?

Fanie Vilonel en Piet de Wet – waar pas EM in.

  1. Watter tipe inligting bevat die boek?

 Inligting wat die vrae by subhoof 1 te probeer antwoord maar belangrik om eers vas te stel wie EM die mens was.

3.1 Wie was Eugene Marais – lig die sluier

Om EM te verstaan moet ons sy agtergrond verstaan. Wie is hy – waar kom hy vandaan – en waarheen is hy op pad.

Agtergrond; Sy familie kom uit die Kaap – Oude Nektar – sy oom Charles boer op Mostertsdrift.

Hy en sy familie het altyd die ongemaklike verhouding met Transvaal – sy familie het neergesien op wat PK voorstaan.

EM se lewe is een van dualisme – hy het sterk oortuigings en uitkyk wat liberaal en modern is, maar hy was vasgevang in die tydkapsule van konserwatisme in die Transvaal en wat sommige sal beskryf as bekrompenheid.

Pretoria is totaal geïsoleer – min kontak – naaste stasie was in Kimberley.

Sy oom Lang Piet Marais is pro-Engels en is vooruitstrewend – Shepstone word gul by die Marais huis ontvang, Rider-Haggard/Jess.

Afwesige vader figuur – sy broer is sy vader – maak kennis met Engelse literatuur op Boshoff by Bain op ʼn baie jong ouderdom – Scott en Dickens en De Quincy se Confessions of an English Opium eater.

Met sy aankoms in Pretoria (p. 416) vanaf die Paarl – laat-Victoriaanse uitkyk – eerste literêre pogings in Engels. Op intellektuele gebied meer aangetrokke tot die Skot Falconer en Kaapse Afrikaner Ewald Esselen gevoel – maar Pretoria is Kruger se wêreld en sy domineering die werklikheid waarmee EM moet werk.

Sy kind deur sy suster grootgemaak – herhaal die patroon wat met homself gebeur het- afwesige vader – groot invloed van susters, broers en skoonfamilie.

Later steur hy hom nie meer aan familie en slaan sy eie rigting in.

Sterk verbintenis met die natuur – die omgewing waarin hy groot geword het – hy is nie ʼn anteïs – maar ʼn panteis – God openbaar hom deur die natuur en is instrinsiek binne die wonder van die natuur.

Sy swaer pleeg self-moord onstabiliteit en addiksie sterk in die familie

Hoogs intelligent – kunsinig – belese – fyn besnaard – maar onstabiel sonder standvastigheid en is altyd van iemand afhanklik – Fitzpatrick, AG Visser, Gustav Preller en die dokters wat hom van sy morfien moet voorsien.

Van die begin wys die skrywer die dualiteit en onsekerheid van EM wat later ʼn patroon in sy lewe word.

3.2 Verskaf inligting oor wat EM in Londen en in Europa gedoen het

Wys wat EM in Londen gedoen het – die dualiteit wat ʼn voorsetting is van sy vroeë lewe.

Dit begin vroeg reeds en dit word deurlopend in die boek uitgewys.

EM begin om die waarheid te verdraai – hy verdraai die waarheid oor sy ouderdom – (gebruik van die woord lieg pla) – ouderdom op aansoekvorm – sy pa se beroep – oor sy eie kwalifikasies.

Ywerig om te wys dat hy in landsbelang werk – moontlik skuldig gevoel.

Op p. 94 van die boek huiwer hy nie om die waarheid oor sy eksamens te jok nie – manier om sy wisselvalligheid en onstabiliteit te hanteer.

Dit word deel van sy bestaan om toenadering tot die Engelse regering te soek – bespreek saam met Hoë  Kommissaris Milner op p. 158 skema om anti-Boer propaganda

Dan gesels hy met ZAR konsul en beweer hy het briewe aan Daily Mail gestuur  – leuen

Werk EM aan The Transvaal from within – afhanklik van FP se geld

Op p. 252 is Milner beïndruk met EM se menings

Oorlog amper verby maar EM is nie begerig om terug te keer Transvaal toe nie – maar is duidelik onseker hoe om die situasie te hanteer – geld is kort en hy kan veel langer aanbly nie – voltooi sy eksamens

Op p. 295 hoor van sending – toevallig gryp die kans – plofstof aan Beyers te smokkel – weet dat dit in sy guns sal tel.

Verklaar die dualisme – EM word rondgeslinger tussen gevoelens van patriotisme en die van ʼn meeloper maar dit is in grade.

  1. Op wie is die boek gemik?

 Nie op die leser wat vir ontspanning lees nie, nie ʼn  vat en los boek nie‘.

Boek is geweldig gedetaïleerd – met ʼn magdom feite – een evalueerder het genoem dat dit nie vir die lui leser is nie.

Die boek beweeg tussen ʼn verhalende epog maar die detail en feite is sterk histories wat dit ʼn uitdaging maak vir iemand wat nie kennis van die vroeë Transvaal het nie.

  1. Hoe suksesvol was die skrywer in sy doel?

 Eerstens was daar sukses met die HOE?

5.1 Sukses met die ontsluiting van bronne:

Verskil tussen primêre en sekondêre bronne is van groot belang.

Sterk wetenskaplike basis gebaseer op diep bron ontsluiting.

Die skrywer gebruik hoofsaaklik primêre navorsing hoewel sekondere bronne ook onsluit word – die oorwig is egter die  primêre navorsing. Dit maak die boek besonders en verhoog sy wetenskaplike gehalte en sy legitimiteit.

Die sterk primêre aanslag versterk die waarde van die boek – baie gunstige reaksie daarop.

Wou nie aanvanklik navorsing in London doen nie  -waarskuwing van Rousseau dat hy niks sal vind nie – self ʼn maand daar kon niks vind nie

Die magdom verrassende feite het die skrywer geneem na omtrent 20 verskillende argiewe en biblioteke se versamelings in Suid-Afrika en in die buiteland.

Argiewe in Grahamstad, Kaapstad, Bloemfontein, Stellenbosch en Pretoria asook oorsee in London en Duitsland.

Spoor die getuigskrifte van JB Taylor en Percy FitzPatrick toelating tot die Inner Temple. Taylor beskou EM as n handsupper.

Gebruik ook sekondere bronne om die primêre bronne aan te vul– niks fout daarmee nie maar dan moet die inligting getoets word.

Briewe aan Gustav Preller wat lewenskets opstel oor sy lewe – ook vaag teenoor sy vriend / Du Toit se proefskrif / Huisgenoot J Viljoen / Sy seun / DW Kruger – die historikus / Leon Rousseu in 1974 – jare in die buiteland heelwat gissinge bevat / Friedel Hansen 2013.

5.2 Die wisselwerking tussen primêre en sekondêre bronne

Soos genoem is die bron ontsluiting van die hoogste orde, maar dit is ook belangrik is hoe die kombinasie tussen primêre en sekondêre bronne in die boek gebruik word.

Dit is bewondering dat die skrywer se ontsluiting en rapportering van primêre feite gebruik word, maar die wisseling en beweeg tussen primêre en sekondêre bronne het opgeval.

Nadat ʼn belangrike primêre bron gebruik is beweeg die skrywer maklik na ʼn onbetroubare sekondêre bron sonder om op dieselfde wyse te bevraagteken.

Gaan egter verbasend – veralgemend met feite om soos 1887 kerk met hoë toring. Opmerking oor die Hollanders p. 29 gaan nie kerk toe nie – Kruger wat op die stoep laat staan is- Hollanders meng nie met die inheemse mense – De La Rey se stelling wat gegrond is op FitzP se boek – dat DLR dit sou gesê het is lankal deur historici insluitend FJ Pretorius weerlê – populêr en veral Meintjies wat meestal uit sekondêre bronne geskryf het herhaal die inligting.

Gebruik van Friedel Hansen en Rousseau wat in dieselfde boek geweeg en te lig bevind is. Steurend dat die tekortkominge van Hansen en Rousseau in die teks behandel word. Dit breek die storielyn en leser voel asof hy rondbeweeg word en kronkel heen en weer oor die storielyn.

Die sukses met die WAT?

  1. 3 Die Waarde van die Boek

Die boek is inderdaad opspraakwekkend – Van der Merwe vorendag met nuwe ontdekkings wat hy met sterk primêre navorsing steun.

Hy konsentreer op Marais se geheime aktiwiteite voor, tydens en ná die Anglo-Boereoorlog. Talle van die vele raaisels, koue spore en vals leidrade oor die lewe van dié beroemde Afrikaanse letterkundige tydens sy jare in Londen by die Inner Temple (die inrigting in Londen waar hy studeer het) en daarna word soos in ’n speurverhaal ontrafel.

Sy een leidraad lei na die ander. Die magdom verrassende feite het die skrywer geneem na omtrent 20 verskillende argiewe en biblioteke se versamelings in Suid-Afrika en in die buiteland en later op EM se spoor na Europa met sy mediese studies.

Donker stroom is nie ligte leesstof nie. Die prikkelende opskrifte boei egter deurgaans die leser se nuuskierigheid wat met stewige primêre bronne gestaaf word.

Die navorsing is deeglik en die skrywer huiwer nie om ongemaklike feite met empatie en eerlikheid bekend te maak nie.

’n Leser skryf tereg op LitNet die boek laat mens opnuut besef Eugène Marais was net ’n mens wat soms skaam was oor sy tekortkomings en behoeftes en ’n behoefte gehad het om te vertoon soos hy geglo het ander van hom verwag.

Die skrywer huiwer nie om sy tekortkominge te ontbloot nie – EM lieg dikwels lieg op sy aansoekvorm p. 78  – skroom nie om te lieg oor sy eksamens p. 94 lieg oor ouderdom en werk p 232

As jy regtig wil weet wie was hierdie veelsydige Afrikaner wat so baie verskillende rolle in sy lewe vervul het, is Donker stroom ’n moet om te lees.

Uit al die skille van die spreekwoordelike ui kom EM in lae na vore:

  1. Jong onverskrokke jong joernalis en koerant­eienaar wat die bejaarde en formidabele pres. Paul Kruger – reeds destyds ’n volksheld vir baie Afrikaners – oor sy regering se korrupsie en wanadministrasie aangevat het.
  2. ʼn Wewenaar op jong ouderdom toe sy beeldskone jong vrou kort ná die geboorte van hul eerste kind gesterf het.
  3. Vredemaker tussen die Uitlanders en die Krugerregering tydens die Jameson-inval.
  4. Ontbloot sy anominiteit vir vyf jaar as student in die regte in Londen.
  5. Die duplisiteit tussen pro-Brits en lojale Afrikaner en dan die laaste omswaai met die geheime ekspedisie wat tydens die Anglo-Boereoorlog probeer het om wapens en geneesmiddels deur Mosambiek na die Boeremagte te smokkel.
  6. Sy post-oorlog rol waar hy krities is oor Milner-regering; prominente figuur in die Tweede Afrikaanse Taalbeweging.
  7. Sy vlug na die Waterberge vir ’n dekade; en daarna skrywer van die beroemde letterkundige en natuurwetenskaplike werke wat alombekend is.

En gevleg deur dit alles sy onstabiliteit as boheemse swerwer met die morfien/opiumgewoonte wat Leon Rousseau so treffend in Die groot verlange (1974) uitgebeeld het. ’

EM word as mens leer ken – hoe hy ʼn moderne Renaissance mens was wat vasgevang was in ʼn sterk konserwatiewe en ideologiese omgewing en dna weer die kontras in London. Marais was nie ’n kuddedier nie en het onafhanklik sy eie menings oor politieke sake gevorm het.

Hoewel die boek in baie opsigte omstrede is en ’n mens ná die lees van Donker stroom Marais se politieke en joernalistieke rol voor, tydens en ná die ABO in ’n ander lig beskou, doen dit geen afbreuk aan sy nalatenskap nie.

Van der Merwe se boek is geloofwaardig, dat hy nie skroom om eerlik te skryf oor Marais se foute nie – maar is ook nie onnodig krities nie. EM se swakheid word in persektief gestel – opimium en morfien meer vrylik beskikbaar gedurende die tyd in Europa.

Die growwe manier waarop Marais soms met die waarheid omgegaan het en sy oënskynlik-vriendskappe met Britse imperialiste word nie verbloem nie. Tog neem dit niks weg van die onverskrokke manier waarop hy die magtige Paul Kruger van destyds se korrupsie as jong onverskrokke koerantman beveg het nie en ook nie sy liefde en lojaliteit vir sy eie mense nie.

Hy ondersteun Genl Piet Joubert wat in die 1893 verkiesing naelskraap verloor – dit noop EM om sterker met die reform committee saam te werk. Hy identifiseer dit as die waterskeidingsoomblik want dit loop uiteindelik uit op die Jameson inval in 1896 wat misluk – en Kruger se gewildheid styg diensooreenkomstig. As dit nie vir die inval was nie – sou Kruger dalk die verkiesing gewen het.

Dit sal onregverdig wees teenoor Marais en mense wat nog nie die boek gelees het nie om sommer lukraak buite konteks afleidings te maak oor Marais se vriendskapsbande met mense soos Percy FitzPatrick, lord Alfred Milner en Joseph Chamberlain. In Donker stroom verduidelik Van der Merwe uitvoerig hoekom Marais opgetree en gedink het soos hy het. Marais was nie ’n kuddedier nie en het onafhanklik sy eie menings oor politieke sake gevorm.

Uiteindelik moet mens saamstem met die skrywer: Marais het nie ingepas in die tydvak en land waarin hy hom bevind het nie. Hy moes eerder in Parys in die 1960’s gelewe het – daar sou hy meer tuis gevoel het.

5.4 Donker stroom versus die Groot Verlange

In Donker stroom verskillend van die Groot Verlange verskyn daar ’n stewige lys bronverwysings aan die einde van die boek. Die talle voetnotas wat maklik steurend kan wees in ’n lywige boek soos dié word netjies “weggesteek” in die teks met volledige bronverwysings agter in die boek.

Ek stem nie saam met van die resensies dat die Rousseau se Groot Verlange in die skadu stel nie – die twee boeke beweeg op verskillende vlakke – Rousseau nader aan die verhalend – ligter epog terwyl Van der Merwe weer nader aan die meer kil feite-aanbieding beweeg het, met meer versigtige gestaafde afleidings.

Ek stem nie saam dat die twee boeke teenoor mekaar opgestel is nie. Van der Merwe vul aan – bring meer volledigheid en voltooi dit wat Rousseau graag so wou doen. Rousseau se taak was veel groter – het die hele konteks beskryf sonder ʼn fokuspunt soos Van der Merwe. Van der Merwe doen goed omdat hy gapings vul. Hy ontrafel verskeie raaisels oor Marais se lewe tydens sy jare in Londen toe hy in die regte studeer het, waaroor daar nog nooit geskryf is nie.

5.5 Die titel Donker stoom

Die titel Donker stroom sonder dat die verbandhoudende kousaliteit met die hooffokus van die boek – naamlik die geheimsinnigheid van EM se tyd in Europa vind ek vreemd. Donker stroom mag dalk op geheimsinnigheid dui maar dit is nie soos EM dit gebruik het nie. Dit gaan oor liefde oor die kleurgrens heen.

Donker stroom – deel van verhalende prosa – O diep rivier, O donker stroom – hoe lank het ek gewag, hoe lank gedroom – Juanita se liedjie

SLOT

Hoe moet ons EM waardeer na meer as ʼn 100 jaar.

Met die verskyning van die jongste boek oor die enigmatiese Eugène Marais het die skrywer Carel van der Merwe die bykans onmoontlike reggekry: hy lewer ’n belangrike bydrae tot die Marais-oeuvre.

Die oorwig van die oorsig is dat Van der Merwe ʼn meesterstuk vir ons gelaat het. Dalk nie vir die leser wat bloot vir die ontspanning lees nie – maar ʼn boek vir beide die meer ernstige leser en dan ook vir die navorser – meer ʼn akademiese werk dus.

Een van die top 10 seuns of dogters wat die land opgelewer het – sy veelsydigheid as natuurkenner, skrywer, joernalis en regsgeleerde is besonders.

Het EM die Tweede Taalbeweging begin met Winternag – Schonees in sy werk in die dertiger jare spandeer net ʼn kort hoofstuk aan EM en Kannemeyer steek sy bydrae weg in sy twee boeke oor die Geskiedenis van die Afrikaanse literatuur.

EM het egter heelwat gedoen met sy werk om Afrikaans as skryftaal te vestig – Die Springkaan en die droogte is zwaar op onse land en wat van ons zal worde is bowe my verstand.

As empiriese veldwerker en natuurkundige was hy sy tyd vêr vooruit – sy inherente transendensie – en die konflik wat hy moes verduur met beperkinge daarop het moontlik tot sy misbruik van middels gelei.

Hy was ʼn knap kritikus maar sy weerstand is gebore uit sy weersin in die Kruger regime – maar polities was hy nie werklik opgewasse nie en sy patriotiese gevoel en gebruik deur die Engelse vererger sy flegmatiese rondspringery en onsekerheid.

Dit is egter sy veelsydigheid op soveel terreine – sy onvervulde nuuskierigheid wat onontbeerlik vir ʼn wetenskaplike is wat hom so besonders maak. Hy was ʼn baanbreker – ʼn voorloper – ʼn rigsnoer wat die pad van moderniteit vir sy mense aangedui het. Hy was tussen gewone mense in die Waterberge op sy gelukkigste.

Vuurklip – Marié Heese

Notas gebruik deur Mariana Celliers by haar bespreking van Vuurklip deur Marié Heese by Kleinmond Leeskring.

Vuurklip – Marié Heese

Inleiding:

Ons weet almal van die veg of vlug reaksie;  dis hoe mense reageer as hulle met ‘n moeilike saak gekonfronteer word.  Dis hoe dit polities ook in ons land gaan??  Dit sê glo baie van jou.  Nou ek wou net vlug, vlug, vlug, nadat ek die boek gelees het.

Toe Kota vra watter op die gekose lys  van boeke ek voor kans sien,  het ek  sommer aangebied om dit te bespreek  alhoewel  ek het dit nie voorheen onder oë gehad nie.  Wél een van Marié Heese se nuwer Engelse boeke:  Double Crown wat handel oor Hatshepsut die vroulike Farao wat Egipte vir twee dekades rondom 1500 vC regeer het. Sy is met die Statebondsprys vereer vir die boek, in 2010!! En ek het dit geweldig geniet, die nuwe rigting wat haar skryfwerk ingeslaan het, was ek toe bewus van, toe ek aanbied om Vuurklip te bespreek.

Ek het niks van die boek Vuurklip gehou nie, ek kon eenvoudig nie IN die boek kom nie, lateraan het dit beter gegaan.  Dit was November.  Toe los ek die boek tot onlangs.  Die vlug-reaksie was nog groot, maar ek het geweet ek moet DAARTEEN veg! Kan nie my leesvrinne in die steek laat nie.

Toe byt ek vas. Hier staan ek voor julle,

Hoekom het ek nie vd boek gehou nie?

  1. Die storie was baie eenvoudig. Het gevoel soos in die Volkekundeklas, en of die storie rondom die oplees en kennis insamel tov Antropologie en Argeologie gebou is, (geskiedenis is daar nie opgeteken nie) .  So asof sy baie hard probeer om n storie op te maak met die gegewens tot haar beskikking.  Kleredrag, werktuie, oorgelewerde gebruike en verhale, geeste en mistiek.
  2. Die taal het ook baie gehinder, omdat mens nie vlot kon lees nie. Baie keer het die taal ook vir my geforseerd gevoel en defnitief te hoogdrawend by tye van geestelike oplewing. ‘n Soort eksperiment, wat maar nie tereg kom nie. Voorbeelde:  ons moet hom “loof en prys”  …sy naam is “heilig” (29). Grootgees is “heilig en almagtig loof en prys hom” (33), ‘n lied aan hom “toewy” (34), loof en dank hom. Dit het die Seegees “behaag” (117).  Ons gaan ‘n koue nag “tegemoet” (327).  Ek dink hierdie was glipsies.

Vgl “The Wake”  Daar is ook in Engels ‘n boek wat  in ‘n oud-Engels gekryf is nl: “The Wake” deur Paul Kingsnorth.  Die skrywer het hier ‘n taal gebruik wat hy noem “a shadow tongue, a version of OLD English updated so as to be understandable for the modern reader . The Wake renders the inner life of an Anglo-Saxon man with an accuracy and immediacy rare in historical fiction.  Carefully hung on the known historical facts about the almost forgotten war of resistance that spread accross England in the decade after 1066. (Longlisted for the Man Booker Prize 2014).

Intussen het ek opgelees oor Marie Heese, ek weet sy is Audrey Blignaut se dogter en sy het “Die uurwerk kantel” 1976 geskryf.  Toe gaan koop en lees ek die boek  Parallelle tussen twee taalstyle en woorde wat sy weer gebruik in Vuurklip!  Aaiii,  en Oeha . Die boek was n reuse sukses.

Ons geslag het grootgeword met Madelein van Biljon, Audrey Blignaut, Verna Vels se Vrouerubriek en  Esmé  se Hospitaaltyd.  Ons ken ook die tyd waarin ons Ouma’s en Ma’s grootgeword  het:  in die tyd waarin die boek “Die uurwerk kantel”  afspeel (1900 – 1972). Ons kan dus  identifiseer met die skryfster Marie Heese; sy is ons tydgenoot, ons verstaan haar.    Veral die taal en styl van die boek; die “sonder enige leestekens” skryf, dit was nuut. Ek het dit met ons huweliksuitnodigings doerie tyd ook gedoen; baie avant garde!  Sy het met ‘n dilemma gesit; die verteller moes haar eie gedagtes hê, maar ook terugblik vanuit haar sterfbed .  Die “gedagtes” is sonder enige leestekens geskryf.  .

Skryfster se Agtergrond:  Lees vanaf uitdruk

Hessequa vereniging vir Argeologie

Bespreking:

Homo Sapiens: moderne mens, ontw uit Afrika. Trek Noorde toe.  Homo Naledi Jhb.  Skeletkapasiteit soos Sapiens maar groter hande en heupe.  Australopiticus  uit Wes-Afrika .  Skedel dikker en kleiner kapasiteit  Neanderthal kort en fris, dik prominenete oogbanke en groot neuse, gespesialiseerd aangepas vir koue.

VUURKLIP – Met haar nuutste boek, Vuurklip, verplaas Heese ons vir 340 wonderlike bladsye na die wel en weë van Homo Sapiens, ongeveer 100 000 jaar gelede, aan die suidkus van Afrika. :  Dit is geskoei op deeglike navorsing in die Antrolopogie en Argeologie. The Stone Age was a broad prehistoric period during which stone was widely used to make implements with a sharp edge, a point, or a percussion surface. The period lasted roughly 3.4 million years, and ended between 6000 BC (or BCE) and 2000 BC (BCE) with the advent of metalworking.

Die argeologiese rekord van die vroeë en middel-Holoseen (laaste 10 000 jaar), asook die laat-Pleistoseen (120 000–10 000 jaar) is baie gedetailleerd en digVuurklip se Seestamme en die Landstamme het vir langer tye – ’n hele seisoen of twee, selfs – en herhaaldelik, ’n bepaalde gebied met skuilings, bakkranse en dieper grotte bewoon en in die proses “bewoningslae” (occupation layers) gevorm so diep as tot 20 meter met ’n aantal stratigrafiese lae. Argeoloê kon ?kan dus heelwat uit hierdie lae leer. Waar presies Maouma en Sjamaan se Walvisstam of Klipman en Ama se Mosselvreters langs Suid-Afrika se kus gewoon het, is ’n geheimenis aan die leser, ’n geheimenis wat die verbeelding aanwakker. ’n Mens dink egter aan Blombosgrot naby Stilbaai, aan Klasiesrivier naby Plettenbergbaai, en aan die talle grotte langs die Weskus, soos Elandsbaaigrot, waar die Verlorenvlei genoegsame varswater sou voorsien het.

Heese posisioneer die verhaal netjies in die tyd net voor die eksodus van die moderne mens Homo Sapiens uit Afrika na Europa en die Ooste.

Homo Sapiens is gereed en toegerus vir hierdie ekspedisie, wat toe uiteindelik tussen 30 000 en 50 000 jaar sou aanhou, totdat hy die hele wêreld “gekolonialiseer” het:- * taal is teen hierdie tyd sodanig ontwikkel dat Homo Sapiens die mees gevorderde taal op die hele planeet het. Dit bring enorme voordele vir sy organisasievermoë, tegnologiese vooruitgang en groei in kultuur, jagvaardighede ens; * Homo Sapiens maak reeds baie beter en meer gesofistikeerde wapens en werktuie as enige ander groep – spesifiek die Neanderthals; * verskeie ander “lukrake” faktore maak Homo Sapiens ook “intellektueel” gereed vir hierdie oorlewingstog, een daarvan is bv. die breinontwikkeling wat deur hulle vis- en seekosdiëet bevorder is. * die onteenseglike voordeel en blote feit van ’n komplekse en kompleksifiserende brein het  Homo Sapiens ’n enorme voorsprong gegee. Heese probeer iets van hierdie ontwaking van (of dan al bestaan van) ’n (self)bewustheid by Homo Sapiens weergee. *  Minnie 2014 .

Mense wat nog nie die boek gelees het nie:

Dit is ’n aangrypende storie, vertel in aangrypende taal. Die vertellershoek is die ingeligte eerstepersoon – twee vertellers, Sjamaan, die wyse man en geestelike leier van die Seestamme, en Ama, die annerlike jongvrou, wat storievrou en moetievrou wil word. Vuurklip is ’n verhaal van grootword en die verlies van onskuld, van oorlewing en die noodwendige kringloop van die lewe. Dit begin as die verhaal van Ama, ’n jong meisie. van die Walvisstam.  Haar leergierigheid maak haar die beste kandidaat om deur Maouma, die Storievrou/Moetievrou van die Walvisstam, opgelei te word om eendag haar plek as volwaardige storievrou en moetievrou in te neem. Ama is die dogter van Atto, die hoofman van die Walvisstam, en sy is aan Amuk, hoofman van die Visarendstam as vrou belowe. Met die Steelkwaad, waartydens ’n bende onder leiding van Tinor, van die Visarendstam egter ’n walviskarkas – die heiligdier van die Walvisstam, kom onteer deur van die vleis te kom steel, neem Ama se lewe ’n ander wending: deel van die straf teen die Visarende is dat Ama nie meer Amuk se vrou sal word nie, maar dat sy nou die vrou sal word van die eerste man wat eiehandig en alleen ’n eland jag.Dit moes ’n eland wees – die grootste, sterkste en slimste van al die bokke. Ama is verlief op Klipman, ’n sterk en ondernemende jong man van die Visarendstam, en hoop heimlik dat hy die man is wat die eland jag. Daar is egter drie manne wat meeding vir Ama; Klipman, Amuk en die sluwe Tinor, wat ook die voorbok was by die walvisvleisstelery. In ’n aangrypende vertelling hoor ons hoe Klipman die eland jag en die gewonde dier huis toe aanjaag tot by hoofman Atto. ( bls 133-135)  Die liefdesverhaal tussen Ama en Klipman word onsentimenteel, dog deernisvol vertel.   Klipman nooi vir Ama na sy werkgrot, waar hy vir haar ’n hangertjie van skulpe gee wat hy self gemaak het. Ama neem vir Klipman die Eland wat hy gejag het se lewer, maar Klipman weier om dit te eet – ons leer vroeër in die verhaal dat die lewer die jagter toekom. Dit was vir my baie spesiaal en selfs eroties waar Heese beskryf hoe Ama die bloed aan Klipman se mond vee om hulle geheim dat hy nie die lewer geëet het nie, te bewaar. sê hy, Ek dink. sê ek. Ek veeg oor die lewer met my hand en ek rek op na sy gesig toe en ek smeer die bloed om en oor sy mond. sê ek. Hy buk af en soen my. Die bloed is taai op ons lippe. p137-138 Hulle gelukkige herdman en herdvrou wees is egter van korte duur, want ’n ramp gebeur. Ama raak weg. Heese hou ons in afwagting met die onheil en spanning wat opbou tot ons met skok agterkom die gruwelike Tinor het Ama ontvoer, en haar in die elandgrot aangehou en verkrag. Haar geheueverlies gee vir Tinor vrye teuels om met haar te doen wat hy nog altyd wou.  

Izak Minnie  2014

Ek lees vir die tweede keer en ontdek :

“Kom ons speel dis alles moontlik. Dan vertel ek vir jou ’n storie.” Só nooi Marié Heese die leser van Vuurklip uit. Hef vir ’n oomblik die skeptisisme op, en glo vir ’n oomblik, vir die duur van dié roman, “’n Roman van die oertyd,” beskryf Heese die boekOp ’n onbewuste vlak vind daar ’n verskuiwing plaas in jou as leser – ’n verskuiwing wat waarskynlik simbolies is vir die ontwikkeling van ’n oerkultuur oor honderdduisende jaar. Jy lees later met ’n ruimer gemoed, met ’n ontvanklikheid vir die menslikheid van hierdie oermense wat Heese uitbeeld. En met ’n tweede lees, ’n herlees van die roman, is die trefkrag van die eerste paar reëls van die roman soveel sterker. En ruik ’n mens die rook van die vuur en daardie haasvelkaros:  Musiek!!

Lees die eerste paragraaf voor. Tot bls 15.  Hulle weet van die vuurspuwende berg, en gebruik steeds die tipe klippe wat toe opgetel is. Die vuurklip dra hulle met hulle saam, vuur is lewe, sonlig is lewe.

Taal:

Hier wil ek inglip en ‘n lourierkrans gee vir oorspronklike nuutskeppings soos weterig, by-been (‘n kierie)bloruil, bloman,  kwaadsoeklike man, die saamstaanblo, skrikdruppels en om ingeasem te word (doodgaan). Dit  verplaas die leser uiteindelik na die verre verlede.  Aan die einde vs boek verduidelik Heese presies hoe en waarom sy die taal so gebruik het.  Die vraag is: WAS DAAR OOIT TAAL?  Wanneer het taal soos ons dit ken ontstaan?  Lees bls aantekeninge rondom taal.

Die titel, Vuurklip is ryk aan betekenis. Die vuurklip is waarskynlik ’n stuk gestolde lawa, en waaraan verskeie magiese kragte toegedig word. Die klip het vir die oermense medisinale kwaliteite. Dink maar aan die episode toe die slang vir Ama gepik het en Maouma die vuurklip teen die bytplek gehou het. Toe Ama se broer, Moro, deur Tinor met die spies gesteek is het Maouma die vuurklip teen die wond gedruk om die bloeding te stop. Die vuurklip is ’n amulet teen die bose. Dit is ook ’n septer van soorte, ’n simbool van bemagtiging en amp – die een wat die stories vertel is as’t ware deur en met die vuurklip (die slangklip) aangewys as waardig genoeg om die stam se geskiedenis te bewaar.  Dan is (’n) vuurklip ook simbool van innerlike krag, as’t ware ’n vuur binne-in elke mens. Verder is dit ook simbool van energie, hitte en lewe, en dalk selfs intelligensieKlipman maak vuur met ’n vuurklip teenoor die ou stokkievryfmetode. Klipman eksperimenteer ook met verskillende vuurklippe – hier, klippe wat met vuur behandel is – om beter gereedskap te word, skerper messe en dies meer.   (Minnie 2014) Vooruitgang en ontwikkeling.

Heese gebruik meesterlik haar eie vertelkuns om die geskiedenis van vuur en die mens se ontwikkeling vanaf verbystering oor die verskynsel van vuur, na onderhouding van vuur, na die maak van vuur, vir ons bloot te lê. Leon Rousseau maak in sy boek Die Groot Avontuur, die opmerking dat tussen die mens se bemeestering van die “aan die brand hou” van vuur, en die MAAK van vuur, ongeveer 1.3 miljoen jaar in die mens se ontwikkeling verloop het.  Heese verpak en kondenseer vir ons hierdie misterie in wonderlike taal en stories. Sjamaan vertel die verhaal van hoe die mens vuur in die hande gekry het – hy het ’n kooltjie wat nooit doodgaan nie, by ’n volstruis gesteel, maar dit kom teen ’n prys.

“Die geheim van vuurmaak, fluister die stemmetjie, is lat jy moet vonk maak. Eers vonk, dan kooltjie, dan vlammetjie, dan vuur.> (p114) Maar die Geeste was kwaad… en sit die vuurklip in sy maag, en dit het vir ewig en ammelee in sy binneste gebrand. En so het die mense soos die Geeste geword, want nou kan die mens vuur maak soos die Geeste. (p115) Maar van toe af, as die Sjamaan wil heel, moet hy die heelmaakdans doen en dit sal hom pyn. Heese sinspeel hiermee op die Bybelverhaal van die mens se kennis van goed en kwaad, en die straf waarmee hy voorts moet saamleef weens sy nuutgevonde kennis. (Minnie 2014.)

Sosiologie:  In Vuurklip word die ontwikkelende mens in sy vele fasette voorgestel

Aan die hand van Ama, Maouma  en Sjamaan se vertellings en karakteruitbeelding kan ons hierdie sosiologiese ontwikkeling volg.

Die  Groepsdier:

Die oermense word deur middel van daaglikse take, gebruike, leefwyse, taboe’s, en stories opgevoed. In die gemeenskap, deur die gemeenskap, waar almal vir mekaar beskerm, en  in samehorigheid leef,  saam verantwoordelikheid neem in ‘n rangorde wat bepaal word deur hulle tradisies en geloof.  Rangorde: bls 98 Hierdie jongvrou luister, sê ek, en ek kniel. My kop moenie bo Sjamaan se kop is as hy met my praat nie.  

Soek en maak van kos, klere, baba’s oppas, ens. Suiwer antropologie en sosiologie . gerugsteun deur die argeologie, want dis al hoe ons ‘n beeld kan herkonstrueer van hoe die oermense moontlik kon gelewe het.  Stratifikasielae waaruit argeoloë kennis  versamel.

Ama se grootword neem die leser deur die proses:  sy het haar ma vroeg verloor en word deur Maouma grootgemaak, by haar Pa die hoofman, se grot (se vuur).  Haar broer is haar held en beskermer, Maouma haar onderwyser.  Sy gaan deur die ligaamlike ontwikkeling wat met rituele vergestalt word;  die maanbloed, en die takskerm-sit vir twee dae, dan die skoonkomdans en maangebed, die afwas in die see.  In die maanbloedtyd is alle vroue onrein en moet hulle eenkant hou.  (Die besnydenis van jong seuns aan die ander kant.)

Die Groot ingaan volg, ook met reiniging en dans en optooi vooraf.

Trou is dan jou voorland, maar dit mag net tussen verskillende stamme plaasvind, nie binne dieselfde stam nie.  Die hoof van die stam kan wel meer as een vrou neem.

Geboorte vind  in die geboregrot  plaas waar geen man mag kom nie. Selfs Sjamaan gaan met sy “slangstok” wat hom sal beskerm, daarin .

  • Stories

Die kultuurgoedere word veral oorgedra deur stories.  Heilige stories oor die Al, oor die voorvadergeeste en hul dapper dade, en stories oor alledaagse gebruike soos die jag en voedsel insamel. Dit rig hulle geloof,  kultuur, etiek,  en gee antwoorde op dieper vrae na die ontstaan van alles, na die wat, waar hoekom en hoe?  Dink maar aan die verhale van  die verskillende voorouers, Gam die groot jagter, Lita die sjamaan-vrou, Nene wat hulle van ‘n tsunami gered het en Simo die vorige groot sjamaan.  Hul  kopbene wat by elke saampraat by moet wees.  Stories is ernstig, elke woord moet reg gesê word en ingepas word, en die luisteraars moet meegevoer word. Die “storievrou” word aangewys deur die slangklip/vuurklip, soos ook die sjamaan. Dis nie vir sommer nie.

Die estetiese en ontwikkeling van nie-gebruiksartikels word uitgebeeld deur Klipman se maak van ‘n skulphangertjie vir Ama. Sy weet eers nie wat dit is en waarvoor dit dan nou gebruik kan word nie? Hy maak ook uit ‘n stuk dryfhout ‘n kunswerk .  bls 65-67. Klipman bring dus hier ook vernuwing ,want  so ontwikkel kuns  be-oefening vir almal, nie net vir Sjamaan wat skilder teen die grotwande van die Elandgrot nie. Hy gaan net eenkeer per jaar daarin en skilder dan om sy stam se daaglikse lewe uit te beeld, maar ook sy hallusinasievlugte wanneer hy droomkruie inasem.  NET Sjamaan mag daar ingaan. Heese verwys moontlik hier na die ontdekking van Blombosgrotte naby Stilbaai  kunswerke en voorwerpe uit hierdie grot dateer ongeveer 70 000 jaar gelede. Voor hierdie ontdekking, was die oudste grottekeninge ontdek in die Castillo-grotte in Sapnje. Hulle is gedateer op ongeveer 39 000 jaar gelede!

Politieke bestel:

Die demokratiese manier van doen val nogal op. Niks word alleen besluit nie, die Groot Saampraat word gereeld uitgeroep as daar dringende sake is en  alle stamme vergader so. Ernstige sake word deur die hoofmanne en Sjamaan en Maouma uitgepraat en dan voor die stamme gehou vir besluitnemimg. Die hoofman oor almal word ook deur die volk gekies.  Natuurlik is daar ‘n magstryd tussen die leiers en koukus Maouma met haar towerbrousels saam met Sjamaan om Umak uit die sryd te kry en Atto te laat aanwys as die opperhoof van al die stamme.   (Hou die verkuller en bedrieer uit!)

Godsdiens en die magiese:

Heese neem hier die Christelike godsdiens as vertrekpunt.  Omdat sy dit ken?? Hier hinder die woorde wat sy gebruik my baie.  Soos reeds genoem.

Vgl die storie van die AL  (heelal) wat geskape is deur die Grootgees,  baie na aan die skeppingsverhaal soos ons dit ken. (bls 14-15) Noag en die ark is vervang deur die vuurspuwende berg wat vuur en ys oor die aarde strooi.  Maar as mens lees hoe Ama die slagting van ‘n bokkie aanskou wat dragtig was, die volmaakte klein bokkie in die sakkie in sy ma se maag dan besef mens die menslikheid van alle mense: om te probeer verstaan waar lewe vandaan kom :  Lees bls92 

Die magiese word uitgebeeld deur die rol van die Sjamaan. Sy hallusinasies, danse tot hy  omval,  gesigte wat hy sien, waterkyk, watermeide se rol, vuurklip in sy maag, en baie gebeure wat verklaar word deur die onsienlike geeste, wat sommige manlik is en sommige vroulik. Groot Gees (hy) Son, Maan, en Grondgees (sy)  en See, Reën en Windgees (hy)  Gruu is natuuurlik ‘n hy, die Bose!!  Die gebruik om menslike karaktereienskappe aan diere en plante toe te dig kom ook baie natuurlik voor in hulle geloof. Vgl die Boesmanland, Noord-Kaap.  Rotsvorms en vlaktes.

Diere neem ‘n sentrale rol in, vgl die Eland, die heilige dier. Die storie word vertel van die jagters wat hom nie kon vastrek nie en toe ‘n valstrik gestel het. Dit was gruwelik in die oë van die Groot Gees.  Lees bls 104. Die stamme word deur groot diere verteenwoordig, die visarende, haaie, walvisse, dolfyne en Elande. Onder andere.

Musiek en dans vorm ook ‘n integrale deel van hule kultuurgoedere in gebededanse, maanbloed danse, heelmaak danse en reëndanse.  Fluitman is die walvisse se musikant en lei alle danse,  gebruik ook tromme ens. Elke stam het sy eie lied.  Speel musiek .

(google San Bushmen music. ) Nxa!  Hungry man, Trance song,  sad song. https://archive.org/details/BushmenOfTheKalahari

Moraliteit en Trauma:

Die geloof in Gruu, die Bose, wys op ‘n sensitiwiteit vir moraliteit. Die vrees vir Gruu en die taboes wat onder die stamme geld, laat mens in hul spoor trap. Wanneer dit nie gebeur nie, word hul uitgedelg, soos met Tinor gebeur het. Stories leer die stamme van  morele  waardes en taboes.

Ama se karakter is mooi en rein en onskuldig. Totdat die bose haar tref in die vorm van Tinor.

Ama gaan deur baie trauma.  Sy word die pion in ‘n gereëlde huwelik wat deur Tinor se immorele optrede veroorsaak word. Haar lewe word in onsekerheid gedompel.  Maar hier is ‘n stukkie geluk, want Klipman, die verpersoonliking van goed en slim ‘n denker en vooruitgang, word nou haar geliefde, haar man.

Maar haar trauma eindig nie hier nie. Die bose Tinor ontvoer haar, beseer haar sodanig dat sy aan geheuverlies ly, verkrag haar keer op keer waar sy in die donker grot waar net Sjamaan mag kom, toegemaak is.  Tinor is die absolute bose, van jongs af, vanwaar hy die walvis steel beplan het, tot aan sy einde, waar hy uitgeworpe deur al die stamme,  en ironies, in die geboregrot gaan sterf het, en deur hiënas , kolbrakke, opgevreet is . (Hy kon nie meer loop agv die brandwonde op sy voete wat Ama met haar ontsnappingsplan hom toegedien het nie.) So  het hy die geboregrot  besmet .  Bls 234-  235

Haar trauma eindig nie met dit wat aan haar gedoen is nie, ook dit waardeur sy moet gaan toe haar eerstelinge ‘n tweeling is.  Volgens die stamtaboe mag tweelinge nie leef nie; Maouma kan dit nie oor haar hart kry nie en laat net enetjie doodgaan, maar Ama was bewus daarvan. Die kopvreet vreet uiteindelik vir haar en Maouma op en hulle swig voor die vreeslike angs en vrees vir die rampe wat die stam kan tref omdat hulle sonde gedoen en ongehoorsaam was.  Moraliteit.  Iba moet aan die Seegees geoffer word en Ama maak haar gereed:   (ABRAHAM en Izak) . Sy word net betyds deur Maouma gekeer, net om geskok toe te kyk hoe Maouma haarself aan die seegees te offer.   Maouma het ‘n bloruil gemaak.   Die hoogste offer.  So word Ama dan die nuwe storievrou en moetievrou, sy het dit verdien. Deur meelewing, lyding en die lang pad na trauma wat sy oorkom het . Sy troos en maak haarself weer heel met stories: “ Ek vergeet nie stories nie. Hulle het my deur die tyd met Tinor inni toemaakgrot gekry. Ek hou al die stories wat ek ken in ‘n drasak wat ek nooit neersit nie” p 282.

Klipman is die verpersoonliking van vernuwing: nuwe idees, nuwe wapens, die breek van taboes.. Hy besluit dis onnodig om soos die voorgees gesë het, suidwaarts te loop. ( bls 20 ) Daar is niks meer nie, hulle moet omdraai en weer Noordwaarts loop. ‘n Groot uitdaging vir die stam!Dit verg waagmoed en Ama is weer die een wat in die spervuur is, sy moet saam met hom omdraai. Klipman se optrede suggereer dan die (kollektiewe) begin van hierdie trek Noordwaarts. Hy is waagmoedig en toon insig in die noodwendigheid van verandering te midde van ’n veranderende omgewing.

“Maar ek het omgedraai sê Klipman en hy vou sy arms. Gee nie om wat julle dink nie, sê sy lyf. Wat ek gedoen het , het ek gedoen. Oeha! Omgedraai! Die mense brom verskrik onner mekaar. Dit mag mos nie! Dit is taboe! Maar hier staan Klipman, hy’t niks oorgekom van dit nie. p292 ! ! En hierie man van my, dink ek terwyl ek grot toe loop, is ’n annerlike man, want vuur en klip is nie owerste oor hom nie, nee. Dis annersom. Hy is die owerste oor vuur en klip, ahê”. p318

Afsluit met bls 314  die suiwer liefde tussen Klipman en Ama.  Die heelmaakliefde.

Klipman se arm is nog steeds om my, hy hou my nog allie tyd vas. Sal nie weer teensukkel teen hom nie, dink ek. Hy’t my nou mooi saggebak. Ek is nou ‘n gaar skilpadjie, hy kan my maar afdop.

 

Bronne:  Resensies van verskeie resensente:

Joan Hambidge, op haar blog.

Izak Minnie Johannesburg Augustus 2014.

Franci Vosloo, Litnet 22/04/2014

Doret Jordaan, Tydskrif vir letterkunde 52 (1) 2015.i

Notas by die bespreking van Die twee lewens van Dieter Ondracek – Andre Kruger

Die twee lewens van Dieter Ondracek

Andre Kruger

  1. ALGEMEEN
    • KATEGORIE
    • VOORBLAD
    • TITEL
  2. TOEKENNINGS
  3. SKRYWER
  4. KARAKTERS
  5. TEMAS
    • Vlg VOORBLAD
    • Vlg SKRYWER
    • Vlg VRAE WAT BOEK AAN LESER STEL
  6. KRITIEK
  7. UNIEKE BYDRAE
  8. AFSLUITING – INSETTE SLAGOFFERS, KENNERS EN LESERS

INLEIDING:

Goeiemiddag

Op hierdie pragtige Herfsmiddag bespreek ons ‘n boek wat handel oor een van die afskuwelikste, skokkendste, tragieste mens-op-mens vergrype in die wereld geskiedenis – nl die Tweede Wereldoorlog en die sg Holocaust

Dit is vanjaar die 70ste herdenking van die ontsetting van die Jode uit die uitwissingskampe, waarvan Auschwitz, op die 27ste Januarie1945, die eerste was. Die media fotos en artikels, soos die oor Auschwitz en Henia Bryer in die voorportaal, het ons geskud

Na skatting het die Duitsers: 6,5 mil Jode, waarvan 1miljoen kinders was; 1 mil Sigeuners; 250,000 gestremdes en 9,000 Homoseksueles uitgewis

Tot 500,000 mense het aktief meegewerk aan die Holocaust; ong 42,500 fasiliteite is gebruik; 20,000 spoorwegwerkers het geweet hul pleeg massamoord, maar is nie vervolg nie

Die totale oorlog ongevalle: tussen 50 – 80 mil

Die fisiese en psigiese lyding: onmeetbaar

Dit is voorwaar ‘n boek wat indringende vrae aan elk van ons vra

  1. ALGEMEEN
    • KATEGORIE:

Die roman word beskryf as

Debuut-; “lekker-lees”-; geskiedkundige- en filosofiese-roman; asook spannings – en liefdes-verhaal)

(Inset: gaan nie spesifiek verwysings gee; bronne gebruik sluit in: Resensies van Karen Cattell, Johan Coetser, Joan Hambidge en Marius Visser, asook verskeie boeke en artikels, en beste prof Google )

Resensente sê die vlg: ‘n Lekkerlees roman en literêre prestasie

Sou nie sê dis ‘n debuut

Iets ongewoons: toeganklike prosa en letterkunde, spanningsverhaal en filosofiese roman, veelvlakkig en eenduidig

  • VOORBLAD:

Die vlg kom o.a. voor: ‘n trein; die Nazi embleem; ‘n vroueprofiel en die stelling: “in ‘n tyd van onreg en geweld bly niemand onaangeraak nie”

1.3 TITEL:

Die woorde: twee lewens dui op’n dualiteit wat voortdurend merkbaar is, bv in

Liefde vir self teenoor ander,

Persone: normaalweg teenoor in druksituasies,

Deelname en aanspreeklikheid

  1. TOEKENNINGS:

2008: Genomineer vir ‘n prys vir ongepubliseerde werk (Aanvanklik in Engels geskryf)

2012: Op kortlys vir ATKV Veertjies

2013: Wenner Univ v Jhb se Debuutprys in skeppende skryfwerk

  1. DIE SKRYWER: ANDRE KRUGER:

Gebore in Jhb op 6 Des 1963 Matrikuleer aan Hoërskool Florida in 1981

Studeer daarna aan die leerskool van die lewe deur te werk as teaterplekaanwyser, vertaler, ontvangspersoon en verkoopsman. In “ ‘n uitgerekte, verbete poging om die lewe te ontduik, (1989 – 1996) word hy ‘n kwasi-professionele student” en behaal 4 grade by RAU nl BA Regte, BA Hons en MA in Filosofie; asook B Proc

Hy bieg dat die M-graad in Filos hom laat huppel het terwyl die regsgrade hom laat ween het

Ten spyte daarvan word hy in 1999 toegelaat as prok en praktiseer tot 2005 tot die “malligheid “ hom verlaat en hy tot die boekbedryf toetree

Tans woon hy in Pretoria en beskryf homself as kieskeurige boekhandelaar wat allerlei tipes verkoop solank hul van papier gemaak is Sy skryfwerk doen hy vroegogg en wanneer hy kans kry

Alhoewel hy debuteer op ouderdom 49, kom die proses al sy lewe lank Hy is lief vir gesk, lees geweldig baie en kyk baie nuus en dokumentêre programme Sy inspirasie spruit hieruit

Hy dink dit is wonderlik om genomineer te word en om ‘n prys te wen gee baie blootstelling

(Sy vlg manuskrip was in 2013 reeds gereed – gepubliseer 2015)

 

 

 

  1. KARAKTERS:
  2. Dieter Ondracek/Gerhard Weber:

Andre Kruger beskryf Dieter as ‘n tipe anti-held; hy is nie’n gawe ou nie en doen verfoeilike dinge. Dit is egter belangrik dat die leser hom nie verwerp nie, maar met hom identifiseer

Dieter is’n begaafde skoolkind en uitnemende student. Hy hou van wiskunde, logika en stoomlokomotiewe; noem hulle sy “vlamdiere” Hy is nie soos ander mense (p19) Hy hou ook van boeke, horlosies en musiek: “steeds is die lied van yster en stoom in sy kop”(p23) “Horlosies gee hom baie plesier, sulke sistematiek, sulke noukeurigheid maak vir hom sin. Mense is inherent feilbaar, masjiene so perfek as wat onvolmaakte mense dit kan maak” (p208)

Nav die fasciste se pogings om hom te werf: “Sy lewe is ‘n horlosie wat hy opgewen het, wat afgemete aantik na sy toekoms toe. Niks mag dit ontspoor nie” (p40)

Hy het ‘n naiewe begrip van menseverhoudings

Omdat hy sukkel om mense te verstaan, bestudeer hy die wat hy mee in aanraking kom, sodat hy kan doen en reageer soos hulle – “’n heel aanvaarbare teoretiese raamwerk om die lewe mee te benader “ (p22) Wanneer hy begin werk, lê hy hom op take toe en meng nie met sy kollegas. Hy vermoed ander vind hom koud en afsydig Sy houding maak kollegas ongemaklik (p57)

Selfs oor die aantreklike, wêreldwyse student wat hom “toevallig” ontmoet en begin jag, het hy nie eers ‘n snuffie nie Hy geniet net hul samesyn en haar aandag

Sy word sy alles en haar verraad, haar liefde vir ‘n Nazi, verpletter sy wêreld. Al wat hom nie in die steek laat nie, is sy vlamdiere

Dieter gradueer as spoorwegingenieur en gaan agv harde werk en toewyding vining vooruit. Reeds vanaf studentedae is daar druk op hom om sy plig te doen en by die Nazi party aan te sluit. Hy weier aanvanklik, maar die druk word al sterker. Na Sabine se verraad, besluit hy om ‘n hoë pos in die SS te aanvaar. Sy redes: (p120) 1. Om in beheer v/d hele spoorwegsisteem te wees, is sy lewensdroom 2. Om te weier is lewensgevaarlik 3. Om “oor te gee” aangesien sy idees ineengestort het. As hy bevele gehoorsaam , sal hy nie self hoef te dink nie, nie verantwoordelikheid vir sy dade hoef te aanvaar nie 4. Hy sal een v/d elite wees en hy sal mag hê, sterk wees

In SA bly hy ook die buitestaander, die huurder en loseerder, die een wat op die rand lewe (p220) Ironies werk hy aanvanklik weer as ‘n stoker – ‘n soort fisiese boetedoening. Hy wil ook nie by die blanke werkersvakbond aansluit nie – wil nie weer by die spel van mag betrokke raak nie Hy begeef hom wel in ‘n intieme verhouding met Magda, wat, hoewel dit ook tragies eindig, hom geluk en vervulling besorg

Ten laaste laat sy vlamdiere hom ook in die steek. Na die treinuitwissing gaan kyk hy na die eerste mens op wie hy geskiet het. Hy soek iets spesiaals wat die man dalk sal anders maak as die ander wat dood is. Dit is verniet; hy is maar net ‘n gewone man, nes soveel andere (p138 en agterblad)

By die hofsaak na die treinongeluk in SA, word hy vrygespreek van aandadigheid, maar ‘n koerantfoto lei tot die konfrontasie met Wolff en die ewige gevangeneskap

  1. B) SABINE :

Die aantreklike, selfversekerde, intelligente, wêreldwyse mediese student wat die leser nooit werklik leer ken nie, tsv haar uitsprake oor haarself Bv:

As kind het sy ervaar; haar beeld in die spiëel was nie sy nie; in haar kop het sy vir haarself anders gelyk (p33)

“My mond en verstand werk nie altyd glad saam – dis een van daardie liggaam-en-verstand tweeledigheidsprobleme (p29) Ek het ‘n behoefte om deur ander benodig te word. Ek is op my beste as ander op my staatmaak (p32) Ek is ‘n intelligente en vaardige vrou” (p59)

Sy bly egter geheimsinnig: die student het besondere kennis en insae in die politiek van die tyd; sy is gemaklik met opera, argitektuur en die goeie lewe; sy beweeg in hoë sosiale kringe; sy het pragtige klere en daag selfs met ‘n indrukwekkende DKW by Dieter op!

Met die verloop van die oorlog verander sy: sy word stil en afgetrokke As deskundige met veloorplantings en rekon struktiewe chirurgie (p102) werk sy hard en in tragiese omstandighede Sy beskerm haarself deur emosioneel te onttrek

Wat haar verhouding met Dieter betref: Sy ontmoet hom “toevallig” en jag die vaal student doelgerig. Sy lei hom ook: “Politiek is die plig en voorreg van elke landsburger (p31) Ons moet iets doen. Deur niks te sê of te doen nie, is ons net so skuldig soos die Nazis” (p65) Sy moedig Dieter gaandeweg al meer aan om by die party aan te sluit: “Offer jouself vir ‘n saak, dan kan jy dalk ‘n verskil maak” (p70)

Sy word Dieter se “alles”, maar wanneer hy haar vra om te trou, dring sy op eerder saamwoon aan Hoewel sy die Nazis verafsku, raak sy in ‘n verhouding met Wolff betrokke – dit is nogal moeilik om aan Dieter te verduidelik

By hul afskeid sê sy: ”Arme jy. Jy het gedink ek behoort aan jou Dit is nie waar nie, was nooit nie Jy sal nie verstaan nie Daar is so baie wat jy nooit sal weet nie” (p151)

Wolff openbaar laastens aan Dieter haar dubbele rol en Dieter dink: “Bes moontlik is Sabine die enigste een wat verstaan hoe die wêreld regtig werk. Sy het almal geklop, selfs die dood” (p364)

  1. C) WOLFF: (simboliese naam?)

Andre Kruger: Wolff is nie verpersoonliking v/d bose, maar van ‘n spesifieke vorm nl die manipulerende fanatikus

Hauptsturmfuhrer Kurt Wolff: ‘n forse man met blonde hare en ysblou oë; toring bo die geselskap uit. Die snit van sy swart uniform met die silwer blitse, is perfek. Hy is sjarmant, amusant, spot met homself en lag baie. Is ook ’n uitsonderlike dapper soldaat. Agv wonde wat hy tydens die inval in Pole opdoen, land hy in Sabine se hospitaal, waar hy met ‘n familielid van Himmler trou (ambisieus) en ‘n welluidende huweliksnag deurbring; met gereelde vorderingsverslae aan die verpleegsters! (selfgenoegsaam)

Dieter, wat Wolff nie kan verstaan nie, dink: Almal ken hom of wil hom ken, maar dit is asof Wolff twee mense is. Die een is vriendelik en innemend en vertel amusante stories. Die ander is ‘n fanatiese, berekende soldaat wat enige oomblik gewelddadig kan ontplof Hy lyk tot alles in staat: die goeie en die bose (p81)

Wanneer Wolff na die oorlog, as lid van ODESSA, Dieter in SA opspoor, bly hy steeds die meerdere. Hy dreig Dieter en eis sy geld vir sy eie verdere vlugtog. Hoewel desperaat, beledig hy steeds. Dit is juis sy verguising van Sabine wat Dieter se blindelingse geweldreaksie uitlok. Tog hou Wolff se wraak Dieter steeds gevange; hy bly sy Nemesis

  1. D) MAGDA (en KIETIE)

Magda van Niekerk, en haar dogtertjie Kietie, is die nuwe bure vanuit die Suid Vrystaat Sy is alleen in die stad, sonder man, en sy wil nie oor haar verlede praat nie Haar verskeie deugde word deur tannie Elna besing, maar haar bos blink blonde hare, eienaardige groen oë en slanke lyf, vang Dieter se aandag

Omdat sy by die Johannesburg se Algemene Hospitaal werk, bly Kietie middae by Elna hulle en dis hier waar Dieter die opgewekte, nuuskierige en bekkige dogtertjie ontmoet: “sy lewe verander op hierdie dag weer” (p180) Kietie, wat nie maklik aan mans vatplek kry nie, en Dieter bou ‘n besonderse verhouding

Met verdrag ontwikkel daar ook ‘n teer, innige en vervullende verhouding tussen Magda en Dieter

Dieter vind baie ooreenkomste tussen Magda en Sabine, maar ook baie verskille. Dit het te doen met die kennis van goed en kwaad. Magda het die aakligheid van die lewe ook ervaar, maar op ‘n manier het die goed in haar nie gesterf nie en die kwaad nie oorwin nie. Hy kan Magda verstaan, Sabine nooit (p227)

Oom Piet getuig van Magda en Kietie se opregte geluk saam met Dieter – hy kon dit in hul oë sien

Maar Magda is in werklikheid Mev Pretorius, wat vlug van haar uiters geweldadige man, Herklaas, wie mishandel en moor. Beide Magda en Kietie word vernietig wanneer Herklaas opdaag om sy vrou en dogter op te eis

5 TEMAS:

Die resensente verwys feitlik almal na: die digtheid van die teks en ‘n spektrum van temas wat diepgaande ontleed word

Joan H sê: die verhaal stu voort soos ‘n trein met verskillende waens waarin verskeie intellektuele kodes gelaai is

Ons rangskik dit in 3 afdelings: 1. Nav die Voorblad

  1. Andre Kruger se inspirasie en
  2. Vrae wat boek aan leser stel
  3. Voorblad
  4. Treine:

Kruger se sy persoonlike belangstelling het begin met die navorsing en nou is hy gefassineer deur veral stoomtreine. Intensiewe navorsing oor die totale spooropset in Duitsland, die groot rol daarvan in die Joodse kwessie, asook die infrastruktuur (lokomotiewe en roetes) en leefwêreld van die spoorwegwerkers in SA van destyds (bv die kondensator projek; blanke werkersvakbond; Mellvile as voorkeur woonarea) kom na vore

Die belangrikste wendinge is ook aan treine gekoppel:

Sy betrokkenheid by; asook sy magsposisie in die Naziparty en die SS, is agv sy besondere kundigheid met treine

Sy ontmoeting met Sabine vind op ‘n naweek rit plaas

Sy uitwissing van ‘n trein, en die skoot op ‘n man wat probeer ontsnap, lei tot persoonlike krisis en einde van 1ste lewe

“n Treinongeluk in SA lei tot groter krisis en einde van 2de lewe

  1. Nazi Embleem

Die “partei adler” bo die “swastika”

Vir Hitler was die simbole van Nazi Duitsland (teenoor die ou Weimar republiek s’n) baie belangrik vir die nuwe orde, trots en dissipline So het hy ook die SS (Schutzstaffel) gebruik as ‘n nuwe orde van manne “verhewe in rassuiwerheid en vermoë” Met hul swart uniforms en die silwer blitse, was hulle die nuwe aristokrasie

Onder leiding van Himmler is die SS uitgebrei tot die magtigste organisasie in die derde ryk Hulle het ‘n streng hiërargie gehad en absolute gehoorsaamheid. In Himmler se eie woorde: “SS-manne bevraagteken nie opdragte van die Führer nie, maar voer dit sonder huiwering uit”

Struktuur:

Himmler: Reichsführer – verantw vir “ Finale oplossing van Joodse kwessie” asook konsentrasie- en uitwissingskampe

Heidrich: een van sy adjudante – verantwoordelik vir “death squads”

Eichman: Obersturmbahnführer – verantwoordelik vir transportasie

Dieter (fiktief): Hauptsturmführer – verantwoordelik vir treinstelsel en vervoer

(Daar was werklik ‘n Himmler adjudant genaamd Karl Wolf )

Die SS het in die implementasie van die “Finale Oplossing” ongeveer 12 milj mense tot slawe gemaak, gemartel en vermoor

C Vroueprofiel

Op voorblad dof en in die agtergrond, amper soos watermerk – miskien dui dit op hul rol as argetipes

Maar hul is ook voortdurend op die agtergrond in Dieter se lewe Beide Sabine en Magda speel belangrike rolle as singewers ( beste vriend en beminde vir Dieter) maar ook as begeleiers na die hel

Beide is betrokke by belangrike wendings

D Die Titel en Dualiteit/tweeledigheid:

Dit kom voor in a) die organisasie v/d teks sowel as b) die tematiese struktuur

  1. Organisasie van teks:

Roman in 2 dele verdeel: Dieter O in Nazi Duitsland, voor en tydens die 2de Wêreld Oorlog

En Gerhard Weber – ‘n vlugteling in SA tydens apartheidsjare

Die 2 dele en 2 lewens het ook 2 eindes

Die 2de lewe word as die hede en as die raamverhaal gebruik deurdat teks daarmee begin en eindig

Die 1ste lewe/verlede vorm ‘n ingebedde verhaal tussenin

Die 1ste hoostuk, met die gepaste titel “Die horlosie gaan staan 1959” lei die tematiese dualisme in en is ‘n geslaagde inleiding tot beide raam- en ingebedde verhaal

Terselfdertyd lewe Gerhard in die 2de deel ‘n dubbele lewe – hy kan nie sy verlede ontken of vergeet nie

Hierdie dubbele lewe kom ook by ander karakters voor bv Sabine, Magda en Wolff

  1. Tematiese dualiteit:

2 aspekte: Identiteit konstruksie en dualistiese verhoudings

  • Hooftema: dekonstruksie en rekonstruksie van identiteit

Een (Said) definisie van identiteit: ‘n veranderlike konstruksie wat inherent histories is, maar die verlede voortdurend in die hede herdefinieer. Identiteitskonstruksies word dus deurentyd geskep en herskep om by die veranderende sosiopolitieke ruimte aan te pas

Die dualiteit van identiteit word reeds in die 1ste hoofstuk, ingelei: “die Dieter Ondracek wat in Gerhard Weber skuil, skrik” (p7) by die herontmoeting met Kurt Wolff

Ook gepaardgaande dualismes word ingelei: nl hede en verlede; lewe en dood (die 2 sleutel dualismes)

mag/gesag en magteloosheid; vryheid en vasgevangendheid; hoop en futiliteit

Wolff wys hom ook daarop dat name – ‘n merker van identiteit – kan verander, maar die persoon, die siel nie. In sy jongdae het Dieter gevoel hy is nie sy naam nie; dis bloot ‘n sosiale konvensie Aan die einde, verbind hy die einde van sy lewe met “die verdwyning van die name, ander name, sy eie name” (p366)

Wisseling in identiteit word ook aan lewe en dood verbind: Wolff merk op: ons is almal dood in die oorlog, maar sommiges het uit die dood opgestaan, soos Gerhard Weber,(p12) terwyl Gerhard aan Wolff dink as ‘n lewende dooie (p334)

Die oomblik wat die horlosie gaan staan (hede), staan sy verlede onontkenbaar voor hom

Hy besef die verlede gaan nooit weg nie (p10) Tog dink hy: Die verlede moet dood; mens is geregtig op nog ‘n kans, om uit vorige foute te leer (p17) Hy het gehoop sy nuwe lewe sal hom red, omdat dit beter en sterker as sy verlede is, so lig en helder dat dit die ou skaduwees uitvee (p11)

Hierdie hoop op lewe, verteenwoordig deur Magda en Kietie, is die teenpool van wanhoop en keerkant van die dood(p13)

Wanneer Gerhard op die punt staan om beide sy Vryheid en identiteit te verloor, besef hy dat dit is wat hy aan die mense wat hy in sy treine afgevoer het, gedoen het

Hy besef dat sy geliefde vlamdiere, in beide lewens, letterlik verband met vlamme en dood hou (treinuitwissing en ongeluk)

Hy besef sy eerste en mees getroue liefde (p19), wat vir hom Vryheid gesimboliseer en hoop vir die toekoms gegee het, het hom in die steek gelaat “Lokomotiefyster het hom verslaan, stoomketelvuur het hom verorber, hom ingespan in ‘n kwaadwillige netwerk van boosheid wat amper die hele wêreld verteer het” En aan die einde van sy lewe dink hy: “Dit is waar ek vandaan kom, ‘n kil plek van nie-bestaan, en dit is waarheen ek teruggaan. Lewe, dit wat tussenin kom, is betekenisloos” (futiel)

  • Die Self teenoor die Ander – Tweeledigheid in Persoonlike Verhoudings

Joan Hambidge beskryf die boek as ‘n briljante psigoanalitiese studie van die Self teenoor die Ander

Persone wat analities lees, sal verskeie aspekte van Jung opmerk: self, skadu, animus en anima, argetipes ens

Die woorde “Self” en “Ander” word op verskeie plekke in die teks as teenoorstaandes gebruik

Dieter voel hy is nie soos ander mense (p17) Sy spiëel wys vir hom hy is een wat op die buiterand van die vuur staan. Die spiëel verneuk hom nie. Hy lyk normaal genoeg, maar as jy dieper kyk, vind jy sy normaliteit is ’n masker, ’n saamgeflanste nabootsing

Sabine vul aanvanklik vir Dieter ‘n leemte in homself wat rede en logika nie kan doen nie Later ervaar hy ’n verandering in haar houding wat hom ontstel (p104) Minder as ooit ken of verstaan hy haar. Hy was altyd die Self teenoor haar Ander, maar vroeër het sy hom genoeg by haar andersheid ingelaat dat hy kon dink hy verstaan wat en hoe sy dink

Magda het eweens ‘n donker verlede waarvan sy probeer vlug. Tog wonder hy: Hoeveel selwe het sy, en hoeveel van hulle sal sy hom toelaat om te ontdek en te verken? Sal hy ooit kan volg waar sy heen gaan as sy haar oë sluit, of sal hy alewig daar ‘n buitestaander wees? Haar self, sy ander. Hy sal haar nooit kan blootstel aan die ander hy nie (p254)

Andre Kruger sê tog dat Dieter se tussenwerking met Sabine nie uitgewerk het nie, maar met Magda wel

Omdat Dieter meesal die buitestaander is, die onwillige karakter wat weier om kant te kies, word hy in die liminale gebied tussen self en ander in verhoudings vasgevang (Limen = drumpel; Liminale gebied = tussengebied; gebied van oorgang, of afwagting, of onsekerheid)

Self-en-ander beginsel geld ook by bv persone in magsposisies wat die swakhede van die ondergeskiktes

uitlig om hul eie mag en gesag te beklemtoon

Wolff bestempel Dieter as ‘n swakkeling en ‘n lafaard, want hy glo aan niks, maar Wolff self is gebonde aan die sentimente van hul bevelvoerders en sy eed dwing hom om bevele te gehoorsaam (dus superieur)

 

Dit geld ook by bv waar die mens, weens omstandighede, betrokke raak by oorrompelende gebeure; die klein mens teen die groot magte Die mens, uitgelewer aan geweld en politiek, word dan die slagoffer

2 Andre Kruger se Inspirasie

Volgens die skrywer was die boek van Hannah Arendt: Eichmann in Jerusalem, met subtitel: The Banality of Evil die inspirasie vir die boek

  1. ADOLF EICHMANN

SS Obersturmbahnführer Eichmann se spesifieke taak was die fassilitering en bestuur van logistiek van die massa deportasie van Jode, eers na ghettos en later na uitwissingskampe in Oos Europa

Hy is in 1960 in Argentinië in hegtenis geneem deur die Israeliese Intelligensie Diens, Mossad, in Jerusalem verhoor en in 1962 gehang

Aan die begin van 1933 wettig die Nazis diskrimminasie teen die Jode.. Die aanvanklike plan, getitel as “Totale plan vir die Joodse kwessie”, is om hul te laat emigreer deur geweld en ekonomiese druk op hul toe te pas. As Hoof v/d Dept Joodse Aangeleenthede in die SS se Sekuriteits Dienste, is Eichmann die hoofman vir die taak

In 1939, na die inval in Pole, waar daar baie Jode was, het die plan verander na geforseerde emigrasie wat ‘n groot mate van moord ingesluit het

In 1942 het Heydrich, hoof van SS Sekuriteitsdienste, die Wannsee konferensie bymekaar geroep (Wannsee was ‘n voorstad van Berlyn en hul het in ‘n pragtige herehuis daar vergader)

Eichmann het die agtergrond navorsing vir die konferensie gedoen en het ook die notulering daarvan beheer Die “Finale Oplossing vir die Joodse Kwessie” is hier geformuleer, waarvolgens meeste v/d Jode in Duitsge okkupeerde Europa, na Poland gedeporteer en uitgewis sou word. Die finale oplossing het Eichmann se primêre doelwit geword en hy het homself beskou as die spilpunt daarvan

Eichmann en sy 200 man Sondereinsatzkommando (Afr: besonderse insette kommando) was verantwoordelik vir die transportasie – vlg berekening is 5,5 – 6miljoen Jode hier gedood

Wanneer Eichmann aan Dieter opdrag gee om van die trein en sy inhoud ontslae te raak (p133), is sy woorde: “Ondracek, ons haat hulle nie. Hulle is bloot ‘n laer vorm van lewe. Haat moet verdien word. Slegs gelykes kan mekaar haat en hulle is nie ons gelykes nie.”

Teen die einde van die oorlog het Eichmann gesê: “I will jump into my grave laughing, because the fact that I have the death of 5 million Jews on my conscience, gives me extraordinary satisfaction”

  1. b) HANNAH ARENDT (1906 – 1975)

‘n Baie interessante dame; in verskeie opsigte haar tyd ver vooruit Sy beskryf haarself as: politieke filosoof, teoretikus en wetenskaplike Haar werk handel oor die eienskappe en karakter van mag, outoriteit en totalitarisme

Sy is in 1906 in Hanover, Duitsland gebore as enigste kind van oorspronklik Russiese Jode. Sy was ‘n groot leser wat reeds op 16-jarige ouderdom begin publiseer het. Na-skools bestudeer sy teologie en verwerf haar doktoraat in 1929 (23 jr oud)

Met die opkoms van anti-semitisme, doen sy o.a. ‘n projek oor die konflik tussen Duitse nasionalisme en ondergeskiktes In 1933, in samewerking met ‘n zioniste groep, publiseer hul inligting aangaande slagoffers van Naziisme. Sy word deur die Gestapo gearresteer, maar met die hulp van simpatiseerders, slaag sy om te ontvlug na Parys. Hier help sy oa om Joodse kinders uit Duitsland na Palestina te neem

Nadat sy en haar man in 1940 afsonderlik geïnterneer is, ontsnap hul weer eens en vlug in 1941 na Amerika – op daardie stadium nog neutraal. In New York werk sy aan haar boek: “The Origens of Totalitarianism” wat in 1951 gepubliseer word en haar tot die kring van beroemde intellektueles verhef

Definisie van Totalitarisme: a political system in which the state holds total authority over society and seeks to control all aspects of public and private life (thoughts and actions of citizens) wherever possible

In 1960 dek sy, as verslaggewer v/d New Yorker, die Eichmann verhoor in Jerusalem. Haar mees kontroversïele boek: Eichmann in Jerusalem, met die subtitel: The Banality of Evil volg in 1963 Arendt se werk en omvangryke publikasies het geweldig baie debat tot gevolg gehad en het die wêreld se gewete aangespreek

Sy was die 1ste vrou wat ‘n professor by Princeton Univ (was ook by verskeie groot Amerikaanse uni versiteite betrokke)

In 1975 word sy die 1ste vrou en 1ste Amerikaner wat die gesogte Deense Sonningprys ontvang vir haar bydrae tot “European Civilization”

Verskeie skole, institute en selfs ‘n trein en ‘n asteroïd is na haar vernoem

In 1983 verskyn ‘n roman oor haar: An Admirable Woman deur Arthur A Cohen

En in 2012 die Duitse rolprent: “Hannah Arendt” onder regie van Margaretha von Trotta

  1. THE BANALITY OF EVIL

By die verhoor, het Eichmann se gedrag en houding Hannah geïnteresseer. Sonder om enige haat of skuldgevoelens te toon, het hy beklemtoon dat hy slegs sy plig gedoen het deurdat hy beide opdragte, sowel as die wet, gehoorsaam het – uiters verantwoordelik, vlg hom

Die vlg 7 observasies was belangrik: 1. Eichmann hou by Kant se imperatief, maar stel ipv die morele self, Hitler as die wetgewer 2. Steun op clichés en standaard frases 3. Sluit by verskillende organisasies aan om homself te definieer 4. Laerige intelligensie – geen opleiding voltooi 5. Maak aanspraak op aksies wat hy onmoontlik kon uitvoer maw “brag” 6. Glo ander hoës se aandadigheid verminder sy eie skuld 7. 6 sielkundiges bevind hom meer “normaal” as die gewone mens

Die konsep “the banality of evil” is gebore

Haar teorie is dat Eichmann nie ‘n fanatikus of sosiopaat was nie, maar ‘n baie gemiddelde mens wat staat gemaak het op cliché verontskuldigings eerder as om vir homself te dink; dat hy gemotiveer is deur professionele promosie, eerder as deur ideologie “He did not have a sadistic will to do evil, but failed to think about what he was doing”

Banaliteit le nie daarin dat Eichmann se optrede ordinêr was, of dat daar ‘n potensiële Eichmann in almal van ons skuil nie, maar dat sy optrede gemotiveer is deur ‘n tipe onverantwoordelike onbesonnendheid wat total onaanvaarbaar is Haar bekende aanhaling: “It is in fact far easier to act under conditions of tyranny, than it is to think”

(Vgl ook “normalisering v/d ondenkbare”)

Sy het nie ontken dat Eichmann anti-semities was, of dat hy nie ten volle verantwoordelik vir sy dade was nie, maar hy is oorheers is deur sy “denkloosheid”

Die boek het baie kontroversie veroorsaak, veral omdat Jode en ander dit verkeerd geïnterpreteer het. Hulle het gemeen sy verskoon Eichmann en bevraagteken Joodse onskuld

3 VRAE WAT BOEK AAN LESER STEL:

(Insette van lesers)

  1. Vergeef of verdoem?
  2. Die kompleksiteit van verhoudings en identiteite en meer nog van tweede lewens en identiteite:

Bv wanneer Gerhard oor sy verhouding met Magda besin, besef hy: “hy kan haar nie in die deel van homself inneem wat hy afgesweer en ontken het nie. Sy sal Dieter Ondracek nie kan verdra nie” (p306)

  1. Singewende rol van ruimte en plek
  2. Vervlegting van persoonlike en nasionale geskiedenisse
  3. Mens normaalweg en in druksituasies (mens as slagoffer)
  4. Aandadigheid, verantwoordelikheid, moraliteit
  5. Persoonlike en kollektiewe skuld
  6. Verhouding tussen mag en geweld

9 Nazi-Duitsland in vergelyking met apartheid SA:

Rassisme; geweld; waarheid en versoening en die noodsaak vir heling; Mandela: sy Vryheidstryd en sy latere ommekeer na opregte versoening en geen vergelding

10 Nazi Duitsland en die huidige SA:

Xenofobie; omgekeerde rassisme; ons aandadigheid/skuld aan apartheid

6 KRITIEK

‘n Paar menings: Die digtheid v/d teks, die samehang tussen ‘n spektrum temas wat diepgaande ontleed word en die verkenning van Nazi Duitsland teenoor apartheid SA is pryswenner materiaal.

Vlotheid van styl, literêre digtheid en historiese detail maak hierdie debuut ‘n publikasie waarvan lesers moet kennis neem

Het aansienlike navorsing en aandag aan klein detail van skrywer geverg

Die boek ruk jou uit SA, en selfs Afrikaans, tot in die Duitsland v/d 2de wêreldoorlog

Anachronisme: die term “die pote” wat hier vir die polisie gebruik word, is eers in 1970 geskep,toe Thys Nel besig was met oorklanking van ‘n Franse film Hulle noem hul polisie: “le poulles” die hoenders

Hier en daar ‘n paar onnodige lang beskrywings soos bv oor teaters in Mellville (p223)

Karakterontwikkeling soms gebrekkig Sabine, Magda en Kietie Lesers?

  1. UNIEKE BYDRAE

1 Vlg Andre Kruger leer die boek 2 “lesse”: Dit is beter om eerder te veel te dink as te min en dit is beter om eerder gesag te bevraagteken, as nie

  1. Die subteks: ”In ‘n tyd van onreg en geweld bly niemand onaangeraak nie”

Henia Bryer getuig: “het my bes probeer om normaal met my lewe voort te gaan, maar niemand kan sonder letsels daaruit kom nie”

(Henia is ‘n oorlewende v/d holocaust wat tans in Kaapstad woon ‘n Onderhoud met haar het in Januarie in die Burger verskyn Sien in voorportaal)

Die verreikende gevolge van so ‘n tyd strek verby fisieke en emosionele letsels tot by die opoffering van die identiteit van die individu

  1. Die boek dra daartoe by dat ons onsself en andere beter verstaan

8 AFSLUITING:

Insette van persone direk deur oorlog geraak

Insette van lesers

(Notas en bespreking deur Marèl de Jager)

 

 

The Signature of All Things – Elizabeth Gilbert

Notas by die bespreking van The Signature of All Things deur Elizabeth Gilbert, by Kleinmond Leeskring.

INLEIDING

Die boek is in 2013 gepubliseer.  Dit het ‘n histories wetenskaplike agtergrond, waarteen ‘n familie sage afspeel. Dit is deels fiksie en nie-fiksie. Dit was op die kortlys van die Wellcome Book Prize en was ook op die langlys vir die Baileys Women’s Prize for Fiction.

Die boek neem jou oor die aardbol: van London na Peru na Philadelphia na Tahiti na Amsterdam. Behalwe karakters gemoeid met plantkunde gooi dit ‘n draai by karakters gemoeid met die vrystelling van slawe; sendelinge; skeepskapteine; aanhangters van die mistieke.

Dit dek 580 bladsye

‘n Resensent skryf: “Less is more” – is hardly the Author’s watchword.

Ek gaan gaan die bespreking soos volg indeel:

  • Die skrywer
  • Die Titel
  • Die Temas
  • Die agtergrond
  • Die Karakters

 DIE SKRYWER 

Elizabeth Gilbert is ‘n Amerikaanse skrywer van wie 5 boeke, fiksie en nie fiksie verskyn het.

Meeste van haar boeke was finaliste vir literêre toekennings of op beste verkoper lyste.

  • Sy is op 18 Julie 1969 gebore
  • Haar eerste huwelik, met Micheal Cooper het op die rotse geloop en sy is daarna gedurende 2007 met José Nunes getroud.

In 2006 verskyn haar bekende boek, ‘Eat, Pray and Love’, waarvan meer as ‘n miljoen kopieë verkoop en ‘n rolrent gemaak is.  (Terloos Eat, Pray and Love was ‘n memoir oor ‘n reis na selfontdeking na haar egskeiding). Daar is al ‘n opmerking gemaak dat Bali ‘n toeriste bestemming vir depressiewe geskeides geword het na die verskyning van die boek en die rolprent.

Sy het bekendheid verwerf na die verskyning van ‘Eat, Pray and Love’. Sy tree dikwels met onderskeiding op as ‘n gasspreker – ook internasionaal. 

DIE TITEL

The signature of All things’ is ‘n konsep wat spruit uit die sestien eeuse geskrifte van die Duitser Jacob Boehme.  Boehme se filosofie was gegrond op sy navolging van ‘n mistieke Christelike geloof.  Die konsep berus op die aanname dat elke organisme in die werklike lewe ‘n verborge merk/imprint/signature) het en dat daar ‘n wisselwerking tussen hierdie signatures is. Byvoorbeeld dat medisinale plante spesifieke siektes van sekere organe kan genees.

‘n Boek van Boehme het ook verskyn met die titel: ‘The signature of All things’

Boehme is as ‘n vroeë plankundige beskou.

Bekende figure soos Newton en Nietzsche en ander was deur sy filosofie beïnvloed.

Alma Whittaker het dieselde konsep ook in Tahiti teëgekom, die inheemse bevolking het byvoorbeeld geglo dat die Gode die broodboom na die beeld van die menslike liggaam geskep het sodat mense kon verstaan dat die boom geskik vir menslike gebruik is.

DIE TEMAS

 Die hooftemas in die boek:

  • Die historiese ontwikkeling van botanie/plantkundie in die agtiende en negetiende eeu.
  • Die reis na selfontdekking van Alma Whittaker, met ‘n verwysing na die erkenning van die prestasie van ‘n vroulike wetenskaplike – veral in die spesifieke era waarin die roman afspeel.
  • Henry Whittaker se vergelding.

 DIE AGTERGROND

  • Die roman speel af in die laat 18de vroeë 19de eeu, ‘n era waarna verwys word as die Tydperk van Verligting ook genoem die Tydperk van Rede Dit was die era van wetenskaplike ontwaking met ‘n sterk klem op die gesag van rede as die primêre bron van legitimiteit en outoriteit.
  • Wetenskaplike gedrewendheid en intelletuele nuuskierigheid het uitgeloop op reise vir wetenskaplike navorsing dwarsdeur die wêreld wat moonlik gemaak is deur tegnologiese vooruitgang soos verbetering van die kompas, die teleskoop, verbeterde skeepsbou tegnieke ens.
  • Natuurkundiges soos soöloë en botaniste het nie agtergebly nie en was ‘n integrale deel van hierdie reise en nuwe ontdekkings wat opgeteken is in joernale en illustrasies wat aan boord gedoen is.

Hulle het plante en plant materiale soos monsters en saad versamel wat ook kruie versamelings ingesluit het. Joernale en rekords is gehou van versamelings asook waarneming van plantegroei gedurende die reis. Tuinboukundiges se gespesialiseerde kennis van botanie het gelei tot die invoer van plante per skip. Hulle was ook instrumenteel in die invoer van nuut ontdekte ornamentele plante vir landgoede van Europese rykes maar ook van ekonomiese gewasse soos speserye, broodbome, guanine en rubber.

Captain Cook was een van die seevaarders wat wetenskaplikes op sy reise geneem het wat betekensvolle waarnemings en ontdekkings gedoen het. Die botaniste, Joseph Banks en Die Sweed Daniel Solander was op Cook sy eerste reis op die HMS Endeavour. Hulle het oor die 3000 plant spesies versamel.

  • Verskillende kunstenaars was ook op hierdie reis. Sydney Parkinson was intens betrokke by die dokumenterig van die bevindings en het 264 sketse voltooi voor sy dood teen die einde van die reis.  Hierdie sketse was wetenskaplik waardevol vir die botaniste.
  • Cook het op sy derde ontdekkingsreis in die Pacific gedurende 1779 in ‘n geveg in Hawaii op 50 jarige ouderdom gesterf.
  • William Blight, Kaptein van die HMS Bounty, het ‘n opdrag gehad om gedurende 1789 na Tahiti te vaar om broodbome na die Karibiëse Eilande te vervoer.

Sir Joseph Banks van die Royal Botanic Gardens, Kew

Nou kom ons nader aan die vertelling van die familie sage.

Gedurende 1770 het Kew in London uitgebrei tot ‘n botaniese tuin van groot omvang.  Duisende spesies was reeds in die versameling en nuwe bestellings het weekliks gearriveer: hortensies van die Verre Ooste, magnolias van China, varings van die Wes Indies.  Koning George die Derde wat in 1760 tot koning gekroon is, het hom beywer om Kew te ontwikkel tot een van die grootste Botaniese tuine in Europa.  Engelland was ver agter by ander lande wat botaniese tuine betref

Tans het Kew die grootste lewendige plante versameling van 30 000 in die wêreld en ‘n kruie plante versameling van 7 miljoen. Dit is ‘n Wêreld Erfenis gebied.

Sir Joseph Banks pas terug van ‘n triomfanklike wêreldreis as hoof botanis van Captain Cook, word na sy terugkeer die nuwe Superintendent van Kew.

Banks het ‘n besondere belangstelling as beskermheer van die wetenskaplike bedrywighede in sy gebied gehad.  Hy het versamelaars as navorsers en later as permanente betaalde personeel gestuur om plant monsters na Kew te bring.

Hy was in wetenskaplike kringe bekend as ‘n groot botaniese versamelaar en ‘n groot opgaarder van botaniese kennis en materiale.  Waar ander erkende plantkundiges ontdekkings en plant materiale met mekaar gedeel het, het Banks niks gedeel nie.

TEEN HIERDIE AGTERGROND BEGIN DIE FIKSIE DEEL VAN DIE ROMAN.

KARAKTERS 

Henry Whittaker – hoofkarakter, beskrywing volg

Alma Whittaker – hoofkarakter beskrywing volg

Beatrix Whittaker

Sy het teen haar ouers se sin met Henry getrou omdat sy kwaliteite in hom raakgesien het wat sy waardeer het en haar eie loopbaan as botanis in haar familie se botaniese tuin opgegee.  Teenoor Henry wat nie boek geleerdheid het nie, is sy goed gekwalifiseerd en behartig sy die administrasie van hulle bedryf. Sy is toegewyd betrokke by hulle dogters se opvoeding en het gereelde sessies met hulle oor hulle gedrag en omgangsmaniere.

Prudence Whittaker

Sy word deur Henry en Beatrix op 9 jarige ouderdom in November 1809 aangeneem, nadat haar pa, ‘n werknemer op White Acre, sy beeldskone vrou wat ‘n losbandige lewe sonder diskresie gelei het, vermoor en selfmoord pleeg. Sy is beeldskoon, sensitief en kunsinnig teenoor Alma se wetenskaplike ingestelheid.

As volwassene trou sy met hulle tuis onderwyser, Arthur Dixon. Hulle wy hulle lewe aan die vrystelling van slawe en leef in absolute armoede met hulle paar kinders. Selfs die ruim bruidskat van Henry word op hulle werk rondom die vrystelling van slawe gespandeer.

Na ‘n misverstand met Henry breek sy alle kontak met hom en onterf hy haar.

Retta Snow

Sy is ‘n jeugvriendin van die Whittaker dogters uit ‘n buurgesin

Sy trou met George Hawkes, ‘n uitgewer van wetenskaplike publikasies en ‘n vriend van die Whittaker huishouding. Dit is ‘n slag vir Alma wat verlief op George was.  Die huwelik werk nie uit nie.  George is eintlik verlief op Prudence, maar sy ontmoedig hom omdat sy Alma se gevoelens respekteer. Retta word uiteindelik geestelik siek en moet permanent in ‘n kliniek versorg word. Na Henry se dood reël Alma vir finansiële voorsienng vir haar versorging

Hanneke de Groot

Sy verhuis saam met die Whittakers uit Holland waar sy Beatrix se persoonlik lyfbediende was en word die huishoudster op White Acre.  Sy is ook ‘n vertroueling en klankbord vir intriges in die huishouding.  

Hoof karakters 

  • Henry Whittaker

Joseph Whittaker was begaafte werker in die vrugte boorde van Kew. Hy het ‘n armoedige bestaan met sy vrou en ‘n paar kinders gevoer.  Henry, die jongste kind, was intelligent het die wildskrag en begeerte gehad om uit te breek uit hierdie kringloop van armoede.  Hy het dieselfde begaafdheid as sy pa gehad en besluit om hom toespits op bome – omdat bome ‘n instrument kan wees waardeur hy kan uitbreek.

Ondervinding het hom geleer dat die besit van vaardighede geleenthede skep. Bome was tot sy beskikking en sy pa kon hom oplei.

Sy droom was om ‘n ryk, invloedryke man van statuur soos Joseph Bankes te word.  Hy het die geleentheid om by Kew te werk gebruik om Banks te besteel en van sy plant spesies skelm aan ander botaniste in Europa te verkoop.  Hy is uitgevang en hoewel hy die doodstraf vir sy diefstal kon kry, het Banks, wat sy potensiaal raakgesien het, hom begenadig en hom op skeepreise se saam met Kaptein Cook gestuur om op ander botaniste te spioeneer en inligting oor plant spesies te versamel.

Behalwe om hom in sy opdrag te onderskei, gebruik hy die skeepsreise as ‘n afrondingskool vir sy begeerte om ‘n heer/ gentleman te word. hy bestudeer die optrede van gekultiveerde mense op die skip. Hy maak hulle manier van praat na en verbeter sy omgangsmaniere.

Sy tweede reis saam met Cook is na Peru, waar hy ‘n studie van die cinchona roja plant maak.  Die middel kena, wat gebruik word om malaria te behandel, word van hierdie plant gemaak.  Hy gebruik verskillende manier om saad en basse van cinchona roja na London te neem en gaan met uitgewerkte beplanning na Banks oor hoe ‘n industrie rondom hierdie plant gebou kan word.

Terselfdertyd wil hy Banks se belofte opeis rondom die bevordering van sy loopbaan tot rykdom en ‘n nominasie vir sy lidmaatskap by die Royal Society of Fellows (most esteemed and gentlemanly scientific consortium in all of Britian. By die aanhoor van laasgenoemde het Banks hom uitgelag en sodanige belofte ontken.

(LEES P 42-43}

“When Banks began to laugh, Henry’s stomach collapsed upon itself and folded into a small hard cube. His throat narrowed. He shut his eyes and saw murder.  He was capable of murder. He had a long while to ponder murder, while Banks laughed and laughed. No. Henry decided. Not murder.  When he opened his eyes Banks was still laughing, and Henry was a transformed human being.  Whatever youth had remained in him as of that morning, it was kicked out dead. From that point forward, his life, would be not about who he could become, but about what he could aquire.  He would never be a gentleman. Henry would become richer than any gentleman who had ever lived and someday he would own the lot of them from the floor up.  Henry waited for Banks to stop laughing and the escorted himself from the room without a word.”

Henry neem die versameling cinchona roja na Holland en verkoop sy dienste EN die versameling aan die Hollandse Oos Indiese Kompanjie.

Ses jaar later was Henry op 31, ‘n ryk man.  Hy bewonder die Hollanders: hulle is hardwerkend, praat reguit, weet waar hy met hulle staan en veroordeel nie sy kru maniere en en optrede nie.

Hy besluit dit is tyd om te trou en soek met sorg die regte vrou uit.  Beatrix Van Deventer uit ‘n aritokratiese Hollandse familie wat gevestigde botaniste en akademies ontwikkelde mense is. Sy trou teen haar ouers sin met Henry en word onterf.

Henry besluit om na hulle troue na Amerika te verhuis waar hy geleenthede vir sy bedryf  sien. Vroeg in 1793 arriveer hulle in Philadelphia. 

The Whittakers was nooit regtig in Philadelphia se klein uitgesoekte hoë sosiale kring verwelkom nie.  Kort na hulle aankoms is hulle wel deur die Williamse uitgenooi vir ete.  Oor die nagereg wou die gasvrou meer weet van hulle herkoms en hulle van.

LEES P73

“Midland England, Henry replied. “Comes from the word Warwickshire”. 

“Is Warwickshire your family seat?”

“There and other places, besides. We Whittakers tend to sit where ever we can find a chair.” 

“But does your father still own property in Warwickshire, sir?”

“My father, madam, If he is still living, owns two pigs and a privy pot under his bed. I doubt very much he owns the bed.”

Henry koop 350 akkers grond in Philadelphia waarop hy begin om sy internasionale botaniese bedryf te ontwikkel.  Met die ontwikkeling met White Acer het hy met die Kew Tuine gekompeteer.  Hy vestig hom ook in die farmaseutiese bedryf. Hy word skatryk. Hy skoei sy voorkoms of die van Banks.  Hy trek aan en dra pruike soos Joseph Banks ALLE is dit hoe onvanpas, oudmodies en karikatuuragtig.

Sy gevoelens toe hy van Banks se dood teen die einde van 1820 verneem.

LEES PP. 153-154

But now Banks was dead. He was a dead baronet, to be sure, but he was still dead. Whereas Henry Whittaker – the poor born, well-dressed emperor of American botany- was aliive and prosperous. Yes, his leg ached, and his wife was ill, and the French were catching up to him in the malaria business, and the America banks were failing all around him, and he had a closetful of aging wigs, and he had never borne a son  – but by God, Henry Whittaker had defeated Sir Joseph Banks, at Last

  • Alma Whittaker

Alma is ongeveer 6 jaar na die Whittakers se aankoms in Philadelpia gebore.  Sy het presies soos haar pa gelyk.  Nie ‘n uiterlike skoonheid, nie maar intelligent soos hy. Was dit nie vir haar ma se streng opvoeding nie, het sy ook sy ongepoetse geaardheid gehad.  Sy het as jong kind redelik geïsoleerd op die landgoed opgegroei, met nie geleentheid vir sosialisering met ander kinders nie, totdat haar aangenome suster, Prudence, op die toneel verskyn.

Sy het van die begin af ‘n ondersoekende gees en wil die wêreld verstaan.  Sy het ‘n liefde en belangstelling vir plante en is intens betrokke by die plantebedryf op White Acre.  Sy wy haar toe aan die studie van botanie en geniet erkenning vir haar kennis van plante. Sy het haar eie werkplek op White Acre waar sy die meeste van haar tyd deurbring. Sy is wyd belese en is veranwoordelik vir katalogisering en berging van die uitgebreide boekery op die landgoed. Sy het van die begin af ‘n ondersoekende gees en wil die wêreld verstaan.

Resensent: “Alma takes control of many things, including her erotic passions, and like many  true intellectuals she is curious about the ways of the world and in this case the plant world, but often completely ignorant of personalities and penchants.”

In Junie 1822 is Alma op soek na ‘n nuwe uitdaging en ontdek sy ‘n mikro kosmos van ‘n mos neerslag op hulle aanleg op die sandsteen rotsblokke langs die Schuylkill rivier. Haar beskrywing van hierdie toneel is van die mooiste prosa in die boek. (P189)

Sy besluit om mosse na te vors.  Dit was toe nog nie voorheen deur enige plantkundige gedoen nie.

Teen 1848 het Alma twee boeke oor die mosse gepubliseer en begin met ‘n derde; “The Complete Mosses of North America”.  Haar eerste twee boeke is entoesiaties binne die botaniese kringe ontvang; en het vleiende resensies in tydskrifte gekry.  Sy was bekend vir haar werk as sistematiese klassifikasie van mos soorte.  Sy het nie alleen White Acre en omgewing se mosse bestudeer nie maar het monters van versamelaars dwarsoor die wêreld aangekoop.  In 26 jaar het sy 8000 spesies van mosse versamel en in ‘n spesiale herbarium gestoor.

By geleentheid word sy gevra oor haar fassinering met mosse: “What is that you admire in mosses?” “Their dignity” Alma replied without hesitation. “Also, their silence and intelligence.  I liked that – as a point of study – they are fresh. They are not like bigger or more important plants, which have all been pondered and poked at by hordes of botanists Already. I suppose I admire their modesty, as well”.

Alma se navorsing oor mosse het gelei tot haar uiteensetting van ‘A Theory of Competitive alternation’ ‘n teorie oor spesie differensiasie, spesie uitwissing en spesie transmutasie.  Later ontdek sy dat dit ooreenkomste het met Charles Darwin se publikasie 1859 ‘The Origin of Species by means of Natural Selection.’  Sy raak bekend met die publikasies van Alfred Russel Wallace, ‘n Britse natuurkundige wat gelyklopig met Darwin ‘n soortgelyke teorie oor evolusie dek.

Ambrose Pike arriveer op White Acer gedurende May 1848 op uitnodiging van Alma nadat Gearge Hawkes haar sy litografie van orgidië gewys het.

Uiteindelik word sy verblyf ‘n instelling.  Nadat Alma hom skaars ‘n dag ken, voel sy dat hy vir altyd op White Acer moet bly.  Henry verduur ook Ambrose se verblyf nadat hy Henry se probleem met sy Vanilla Boorde in Tahiti geïdentifiseer en ‘n oplossing voorstel.

Pike en Alma is sielsgenote en werk saam en is onskeidbaar.  Maar tog is dit duidelik dat hulle ook totaal verskillend is; sy is ‘n helder-denkende wetenskaplike wat rede aanhang; hy is ‘n utopiese kunstenaar wat die mistieke aanhang.

Kort na die huwelik wat hulle aangaan, ten spyte van Henry en Hanneke de Groot se bedenkings, ontdek Alma tot haar skok dat Ambrose sy manlikheid ontken as gevolg van  middeleeuse gelowe. Die wêreld sal binnekort tot ‘n einde kom en die mensdom sal ‘n staat bereik waar alle mans manlike maagde sal word.  Tog sal God se wysheid vroulik  wees.

Hoewel Alma hom steeds lief het stuur sy hom in 1849 in oorleg met haar pa na Matavia Bay in Tahiti om oor die Vanilla boorde te gaan toesig hou. Op 30 November 1850 sterf hy in Tahiti.

Henry Whittaker sterf op 19 Oktober 1851 en Alma is die enigste erfgenaam van sy enorme rykdom wat haar die rykste vrou in Amerika maak. Alma was hartseer oor sy dood maar belas met al die besittings.

Na ‘n in diepte nadenke oor haar lewe na ‘n gesprek met Hanneke de Groote die jarelange huishoudster van die Whittekars besef sy, sy het altyd aan haarself gedink as ‘n vrou met waardigheid en kennis van die wêreld, maar:

Sy het gedink sy weet baie, maar eintlik weet sy niks

  • Sy weet niks van opoffering nie.
  • Sy weet niks van haar suster nie.
  • Sy weet niks van die man met wie sy getrou het nie.
  • Sy het beskermd opgegroei en het nooit iets noemenswaardig gewaag nie.
  • Sy het nooit verder van Philadelphia gereis as na New Jersey na die kliniek waar haar jeug vriendin, Retta, versorg is nie.

Sy het verlig gevoel na hierdie introspeksie, ‘n afspraak met haar pa se prokureur gemaak, afstand gedoen van haar erfporsie en saam met hom ‘n nuwe testament opgestel.  Belangrikste was om die die White Acre Estate en die grootste deel van sy fortuin aan die Philadelphia Stigting vir die Vrystelling van Slawe na te laat, met die voorwaarde dat die White Acre woning in ‘n skool vir Neger kinders, omskep word  onder Administrasie van Prudence.  Voorsiening is gemaak vir ‘n erfporsie aan Hanneke de Groote. Henry se jarelange assistent, Dick Yansey moet die opbrengs van sy oorsese beleggings en belange in die farmaseutiese maatskappy hanteer en dit oorplaas na die Stigting vir die Vrystelling van Slawe.

Nadat Alma hierdie saak afgehandel het, voel sy bevry, werk sy munte in die some van haar rokke vas en vertrek na Tahiti om die feite oor die dood van haar man na te speur.

Besoek aanTahiti

Die gekultiveerde Sendeling, Tomorrow Morning deel haar mee dat Ambrose in ‘n onhandige proses van selfkastydig gesterf het.  Selfkastyding was ‘n gebruik van die inheemse bevolking as deel van ‘n rouproses.  Ambrose het van bloeding gesterf. Dit blyk ook dat Tomorrow Morning, Ambrose by geleentheid verkrag het.

In Tomorrow Morning se geselskap belewe Alma vir die eerste keer op die ouderdom van 50 jaar ‘n erotiese ervaring met ‘n man waarna sy baie jare gesmag het.

Holland

Sy vertrek na baie wedervarings in Tahiti na Holland met haar Tahitiese, hondjie Roger aan haar sy.  Sy land daar in Julie 1854 om met haar Van Deventer familie te verenig.  Sy kry ‘n belangrike posisie in hulle Botaniese Tuin met die titel Kurator van Mosse, sy woon in hulle huis en kry ‘n goeie salaris. Sy reis, versamel mosse, skryf artikels vir wetenskaplike tydskrifte en geniet die geselskap van kollegas

Sy nooi Alfred Russel Wallace in 1883 om oor die onderwerp van Natuurlike Seleksie in die Palm House van die Botaniese Tuin in Amsterdam ‘n lesing te gee. Dit was ‘n groot sukses en is deur joernaliste, vooraanstande figure en persone in akademiese kringe  bygewoon.

Wallace en Alma het aansluiting bymekaar as botaniste gevind en het baie genot daaruit geput om oor hulle eie werk oor evolusie en die van Charles Dawin gesprekke te voer.

Na hierdie hoogtepunt het Alma aan die einde van haar pad gekom.

—————————————————————————————————————————

Bronne

Elizabeth Gilbert: The Signature of All Things, 2014

The Signature of All Things: Reviews & Profiles: From The Official Website Elizabeth Gilbert.com

The Signature of All Things by Elizabeth Gilbert – Review/Books/The Guardian  (Google)

The Signature of All Things by Elizabeth Gilbert: Reviews, Discussions, Bookclubs, Lists: http://www.goodreads/how 17465453

List of gardener-botanist explorers of the Enlightement: From Wikipedia, the free encyclopedia

James Cook: From Wikipedia, the free encyclopedia

Matavia Bay: From Wikipedia, the free encyclopedia

Alfred Russel Wallace:  Understanding Evolution: Evolution:  Natural Selection: Charles Darwin, Alfred Russel Wallace: From Berkeley./edu/evolibraryl/history 14       (Google)

Jacob Boehme: The Signature of All Things: From Sacred-texts.com/eso/sat/index.htm   (Google)

(Bespreking deur Kota van der Mescht)

Aanhou beweeg en geraas maak

“Aanhou beweeg en geraas maak”: Grepe uit die loopbaan van Breyten Breytenbach, skrywer en openbare figuur.

Francis Galloway©

Kleinmond Leeskring, 23 Februarie 2015

Inleidend

Jan Rabie se definisie van die liefde was “aanhou beweeg en geraas maak”. Breyten gebruik die uitdrukking gereeld, soos in die gedig “Skimme van die liefde, Jan (vir Jan Biltong), die eerste keer gepubliseer in die bundel Oorblyfsels. Uit die pelgrim se verse na ’n tydelike (Buren, 1970) en in sy eerste openbare toespraak in die land, in 1973. Dit word ’n leitmotiv vir sy werk, sy kunsopvatting en sy openbare beeld.

Beweging staan sentraal in sy oeuvre, want dit is tekste van veranderende toestande, van reis (geografiese reise, kopreise, inreis in die streke van die “ek”, ontbinding en groei as reis, dig-reis, taal-reis) en sy woordlandskappe word bevolk deur allerlei gevleueldes. Beweging is ook die kenmerk van die skrywerkunstenaar se persoonlike nomadiese bestaan – Bonnievale /Wellington, Parys, Pretoria Sentraal / Pollsmoor, Katalonië, New York en ander groot wêreldstede, Goreé in Senegal, die “middelwêreld”.

Die geraas maak word gekoppel aan Breyten se kreatiewe taalspel én aan sy openbare uitsprake wat hom gereeld die gramskap van die literêre establishment, die media en die “volk” op die hals haal.

Ek wil vandag probeer om aan die hand van enkele grepe uit Breyten se loopbaan aan te dui hoe hy sedert die 1960’s heersende ideologiese en literatuurverwante opvattings uitgedaag het en hoe hy daardeur ʼn taalgemeenskap (spesifiek wit Afrikaanse lesers) se politieke en literêre verwagtingshorison verskuif het (al dan nie). Hoe dit jou persoonlike verwagtingshorison (dit wat jy beskou as die aanvaarde manier om dinge te doen) verskuif het (of nie) moet jy self besluit.

DIE 1960’s

Resepsie van Die ysterkoei moet sweet en Katastrofes (1964)

Breyten se dubbele debuut gooi in 1964 ’n knuppel in die destyds verkrampte volks- en literêre hok. Daar is voorspel dat lesers óf gaan lag oor die digbundel met sy “afsigtelike” stofomslagtekening en eksentrieke tipografie óf hulle gaan vererg oor die ekshibisionisme, die afbreek van tematiese hiërargieë en die skokeffek van die tekste.

Briefskrywers aan koerante beskou die tekste inderdaad as raaisels vir snobs, louter snert en walglike gemors, probeersels wat nie opbouend en verheffend is nie en ook nie letterkundig skoon en groot nie. Hierdie ongeduld met Breyten se werkwyse spruit uit die opvatting dat kuns gerig behoort te wees op die skoonheid en die orde, dat dit ’n getroue afbeelding van ’n vertroude werklikheid moet wees en norme moet bevestig wat deur ander werke en die maatskappy daargestel is.

Die literêre establishment (akademici, kritici, professionele lesers) is in twee kampe verdeel oor die nuwe stem in die literêre veld. Daar is diegene wie se literatuuropvatting ooreenkomste toon met dié van die publiek en wat gevolglik nie beïndruk is deur die digter se tematiek en werkswyse nie. Ander se aanvanklike lesersweerstand word egter oorbrug en die skaal hel meestal oor na aanprysing van die radikale vernuwing wat die digbundel bring. Daar was dus ook dié lesers wat hulle oopstel vir die verskuiwing van hul verwagtingshorison en wat verruk is deur die verfrissende nuutheid, die speelse en fantasie van hierdie woordkuns. Ek was een van hierdie verrukte lesers.

Uit: “Die boek wat my lewe verander het” (De Kat, Sept./Okt. 2009:31–2)

[…]

Die boek met sy pampoengeel stofomslag maak ’n totale aanslag op my gemoedelike lokale bestaan. Dit dop my bekende en veilige wêreld om en lê ’n ander polsende werklikheid daaragter bloot. Dit ruk die mat van matriek-idees oor wat die poësie is onder my uit. […]

Die oneerbiedige, sluwe en bitter eende; die blomme met are soos voos rubberpype; die strotbytende en knabbelende karkasse wat hierdie rymlose verse sonder hoofletters en leestekens bevolk, sak snags in volkleurdrome op my toe en skiet my gode en sekerhede in die buik en boud. Terselfdertyd is ek verruk deur die ronde visse met rooi truie; die fontein van sêmaarso; die kopreis van vrees tot saad; die patatranke met die séér ore langs die spoorlyn; die klouter met lanterns soos draakoë op getande dakke om na die grommende maan te kyk. Dit was daar in oorvloed, boordensvol: die fantastiese, die sintuiglike, die sap van die lyf, die sáámbestaan van verskriklik en verruklik, dood en lewe, ontbinding en buitelende groei.

Sedertdien loop ek soos ’n hans Grietjie op die spoor van die woordklippies wat hierdie digter-denker strooi. […]

Die APB-prys en die visumweiering (1965)

’n Jaar ná sy debuut kom Breyten weer in die nuus toe dit bekend raak dat hy die prys van die Afrikaanse Pers-Boekhandel (APB) gewen het. Die destydse Dagbreek en Sondagnuus skilder ’n romantiese prentjie van die swerwersbestaan van die seun van Bonnievale wat sy ouers en vaderland vyf jaar laas gesien het en sy prysgeld wil aanwend om sy geboorteland aan sy koninklike lotus, sy vrou van Oosterse afkoms, te kom wys. Kort daarna raak dit bekend dat ’n visumaansoek vir Yolande Breytenbach afgekeur is. Die media-aankondigings hieroor gee aanleiding tot hewige openbare reaksie.

Berigte oor die bekroning van sy werk en oor sy persoonlike lewe stel die digter as mens bekend aan ’n publiek vir wie hy andersins net ’n skrywer sou bly. Met die uitsondering van enkele briewe is die briefskrywers in koerante (veral in Die Burger) teen sy huwelik en skryfwerk gekant. Die anti-Breytenbach-reaksie kan in twee groepe verdeel word. Aan die een kant is daar die reaksie op sy oortreding van ’n landswet deur sy huwelik met ’n “nie-blanke” vrou (hy behoort in die buitenste duisternis gewerp te word) en aan die ander kant is daar reaksie op hom as kunstenaar, sy liberaalheid en sy verbintenis met die Sestigers wat beskryf word as ʼn klompie “windbroekprotesteerders”.

Enkelinge spreek hulle kommer uit dat die nuwe skrywer verlore mag gaan vir die Afrikaanse letterkunde. Hierop reageer die meerderheid smalend – laat ons maar liewer in onkunde en geestelike onbeskaafdheid verkeer eerder as om ons trots en beginsels prys te gee ter wille van liberalisme. Pleidooie gaan op vir ’n egte volksdigter wat deur skade en skande by sy volk staan. Hierdie literatuuropvatting (dat skrywers boeke moet skryf wat die “volksaak” dien) word in die 1970’s verder uitgebou in ’n anonieme dokument van die Afrikaner Broederbond waarin gewaarsku word oor die gevaar wat versetliteratuur en afwykende skrywers vir die volksaak inhou.

Breyten reageer in ’n brief aan Die Burger op die visumweiering aan sy vrou en by verstek op die volkstem wat teen hom uitgebring is. Hy stel dit onomwonde dat hy apartheid met al sy implikasies haat. As apartheid verteenwoordigend is van die Afrikanerdom, sien hy geen toekoms vir die Afrikaner in Suid-Afrika nie. Sy teleurstelling en woede kry uitdrukking in die stelling: “As ek my Afrikanerskap sou kon opsê, sou ek dit doen. Ek skaam my vir my mense”.

Die telling was gedoen, die teerling gewerp: die segsmanne van die volk het Breyten gebrandmerk as buitestaander wat nie konformeer aan die groepsnorme nie. Van nou af sou die kwessie van identiteit (en ’n herdefiniëring van Afrikanerskap en Afrikaanstaligheid) die hoofbron van Breyten se sosiale kritiek wees en sy uitsprake oor (Suid-)Afrikanerskap hoekstene in ’n uitkringende debat oor lojale verset teenoor Afrikanerverraad.

DIE 1970’s

Die “Blik van buite”-toespraak (1973)

Breyten bring in 1973 vir die eerste keer in lewende lywe sy sienings oor Afrikaans en Afrikanerskap na die volk. In hierdie vroeë fase van verligte Afrikanerpolitiek word ’n visum aan sy vrou toegestaan en kom hulle vir 90 dae na die land. Dit is die verligte nuwe Sondagkoerant, Rapport, wat die nuus van die Breytenbachs se aankoms in ’n eksklusiewe voorbladberig aankondig. Die pers verwelkom aanvanklik die “begaafde ballingdigter”, want nou het hy huis toe gekom om die plek waar sy hart is aan sy “mooi, verfynde, opgevoede vrou uit die Viëtnamese adelstand” te wys. ’n Groot deel van die pers sing egter ’n ander deuntjie na sy “Blik van buite”-toespraak tydens die UK se Sestiger-Somerskool.

Uit: ’n Seisoen in die paradys (Perskor, 1976: 119–28)

Ek is partydig. Ek kies kant. Omdat dit vir my gaan om die totstandkoming van leefbare omstandighede in ons gemeenskap. Omdat dit vir my gaan om ’n soeke na, ’n óópmaak na ’n samelewing waarin elkeen van ons en almal van ons sy regmatige aandeel kan hê, waarbinne ons op gelyke voet verantwoordelikheid vir mekaar kan aanvaar. Omdat dit vir my gaan om die bevegting van daardie instansies en strukture en mites […] wat so ’n samelewing onmoontlik maak. Dis my lojaliteit. Dit is die inhoud van my Suid-Afrikanerskap.

[…]

Ons is ’n bastervolk met ’n bastertaal. Ons aard is basterskap. Dis goed en mooi so. […] In daardie gedeelte van ons bloed wat van Europa kom, was die vloek van meerderwaardigheid. Ons wou ons mag regverdig. En om dit te kon doen, moes ons ons gewaande stamidentiteit stol. […] Ons het van ons andersheid die norm, die standaard gemaak […]. Ons het mure gebou […] en die begrip van suiwerheid begin aanhang. […] En hierdie mure, die Apartheid, […] is die bestek van ons selfmoord, ons selfvernietiging, ons dood. […]. En daar kom vrees op, en wanhoop, afstomping, […] onverdraagsaamheid. En bloed.

[…]

Is ons as skrywers dan net hierdie wit establishment se skokbrekers, sy waghonde? […] Om te skryf is om te kommunikeer […] Ons is mense, ons skryf vir mense óór mense, en daarom oor verhoudings tussen mense. Ons eerste dimensie is die mens – in sy eendersheid en in sy andersheid, in sy mensheid […]. Ek dink dat ons deur kennis te neem van die natuur van die stryd waarby ons betrek word en waarin ons ’n aandeel het, deur daardie stryd duideliker te maak – en meer nog: deur stelling te neem gebaseer op hierdie kennis, verruim ons ons menslikheid en ons taal. Dan sal ons nie meer gevang sit in die strikke van Apartaans nie, maar Afrikaans kan praat: een van die baie tale van Afrika!

Die algemene gevoel onder die briefskrywende publiek (wat meestal nie self teenwoordig was nie) is dat sy uitlatings sieklik en walglik is; hulle is vol wrewel en ergernis oor die snert wat hy kwytraak; hulle voel beswaard oor die skrywer wat hom met die politiek bemoei en profeet probeer speel. Die briefskrywers is opgeruk oor Breyten se siening van die Afrikaner, want die Afrikanervolk is dié volk wat die land staande hou omdat sy kultuur nie toegee aan die permissiewe tydgees nie en wat in sy volkskarakter Christelik is. Breyten is die “kultureel verbasterde”.

Dit is egter ook so dat Breyten tydens sy toespraak ’n hartlike ontvangs vanuit die gehoor geniet het. Toonaangewende joernaliste van die tyd skryf dit toe aan ’n ontplooiende verset onder verligte Afrikaners teen kleurpolitiek. Enkele lesersbriewe deur persone wat self in die gehoor was, bevestig hierdie waarneming en voer aan dat hy uitdrukking gee aan “ons” nuwe vermoë om dinge onbevrees en duidelik uit te sê. ’n Rubriekskrywer stel hierdie nuwe vermoë in die destydse politieke konteks: die Afrikaners glo in die algemeen dat die ou Engelse liberale bedreiging nie meer tel nie en daarom kan die andersdenkendes soos die Sestigers maar na hartelus praat sonder dat die hoofstroom van die volk hulle erg kwalik neem. Hulle word aanvaar as deel van die intellektuele gisting wat ʼn onvermydelike aspek van die logiese “ontplooiing van aparte ontwikkeling” is en hulle bly lede van die volk. Die grense van die volkslaer is dus verskuif.

Die eerste verhoor en die Rapport-volkstemming (1975)

Op 19 Augustus 1975 word Breyten op die Jan Smuts-lughawe in hegtenis geneem. In ’n summiere verhoor verskyn hy op 21 November voor die regter-president van Transvaal om te antwoord op aanklagte ingevolge die Wet op die Onderdrukking van Terrorisme. Hy erken skuld op die lywige klagstaat waaruit bepaalde verwysings na geweld en ondermyning verwyder sou word. Op ’n stadium in die verhoor lewer hy self ’n pleidooi ter versagting (wat vertolk word as “berou”). Hy skets sy Afrikaner-agtergrond en sy lewe as jongeling in Parys; die ontstaan van sy haat-liefde verhouding met SA; die verhouding met Afrikaans wat enersyds ’n naelstring en andersyds die wapen is waarmee hy die naelstring probeer afsny; die dubbelsinnigheid wat ook weerspieël word in die resepsie van sy werk; die politiek van die uitgeweke gemeenskap waarby hy betrokke geraak het. Hy verduidelik sy optrede so:

Uit: Jack Viviers, Breyten – ’n verslag oor Breyten Breytenbach (Tafelberg, 1978: 54–60)

Vir my het dit gegaan om verhouding tussen mense, tussen groepe, om die toekoms van ons land. Ek het die bedeling […] ervaar as ’n skending ook van my menseregte. In my hart, U Edele, was die motivering vir my handelswyse altyd die liefde vir my land. Dit is dalk paradoksaal, maar vir my het dit gegaan om die voortbestaan van ons volk, ’n voortbestaan met geregtigheid soos Van Wyk Louw dit uitgedruk het, oor die inhoud en die gehalte van ons beskawing. Ek het geglo dat my optrede nie teen Suid-Afrika gerig was nie, maar teen wat ek beskou het as ongeregtighede. […]

Hy word skuldig bevind aan die hoofaanklag dat hy ’n aktiewe ondersteuner is van die verbode ANC, ’n stigterslid van ’n geheime anti-apartheidsorganisasie en aan terroristiese dade ter bevordering van ’n rewolusionêre verandering van die Suid-Afrikaanse samelewing. Hy word gevonnis tot nege jaar gevangenisstraf. Twee jaar van hierdie vonnis was in eensame aanhouding in die maksimum sekuriteitsafdeling van Pretoria Sentraal en loop uit op ’n tweede verhoor in 1977 waartydens ongerymdhede aan die kant van die staat ten opsigte van die eerste verhoor op die lappe kom. Hierna word hy na Pollsmoor verskuif.

Die gebeure rondom Breyten se aanhouding en verhoor was ’n verleentheid vir die verligte pers wat hom in 1973 met ope arms terugverwelkom het in die land en wat selfs sy Somerskool-toespraak kon koppel aan die opkoms van die “nuwe” Afrikaner. Die nuwe Afrikanerlaer het duidelik sy grense gehad. Die koerantredakteurs omseil die werklike politieke vraagstukke wat rondom die verhoor opduik en dui aan dat Breyten sy tronkstraf verdien. Op grond van sy “berou” wil van hulle wel sy Afrikanerskap aan hom teruggegee ter wille van die Afrikaanse letterkunde en kultuur. Die boodskap is duidelik: andersdenkendes moet liewer binne die Afrikanerlaer, die volkskring, bly en sorg dat hulle verset lojaal is.

Die Afrikanergehoor wat hom in 1973 toegejuig het tydens sy Somerskool-toespraak, swyg nou. ’n Minderheid briefskrywers is aangegryp deur sy “berou” en is bereid om hom weer op te neem in Afrikanerkringe ter wille van sy kunstenaarsiel en om ons strewe na menslikheid te belig. Die meerderheid briefskrywers meen egter dat sy straf geregverdig is – wat hy gedoen het, is duiwelse werk, verloëning en verraad.  Hulle weeg die digter afwysend op teen “ons manne op die grens”. Hy is ’n verraaier wat hom in ’n oorlog by die vyand aangesluit het en daarom deur die konsensus van die volk verwerp word as Afrikaner.

Rapport hou ʼn meningspeiling (nog voor dit bekend geword het dat hy in hegtenis geneem is) oor of dit tot Afrikaans se voor- of nadeel sal strek as Breyten nie meer in Afrikaans skryf en publiseer nie. In hierdie eerste formele volkstemming rondom hom stem 35,6% van die Afrikaners wat ondervra is dat dit die Afrikaanse letterkunde tot voordeel sal strek as hy ophou skryf; 21,1% voel dit sal die letterkunde tot nadeel strek; byna die helfte van die teikengroep spreek geen mening uit nie.

In die openbare reaksie is daar geen aanduiding van besinning oor die moontlike legitimiteit van alternatiewe sienings oor die landsbestel en ’n ander politieke bedeling nie. En dit terwyl die twee verhore plaasvind in ’n tydvak waarin Afrikaans die lont in die kruitvat van die Soweto skole-opstand (1976) word wat spoedig landwyd versprei terwyl die digter sy tronkstraf uitdien.

DIE 1980’s

Vrylating en verhuising (1982)

Vroeg in 1982 word ’n wetswysiging aanvaar wat voorsiening maak vir die vervroegde vrylating of vrylating op parool van mense wat skuldig bevind is aan misdrywe teen die veiligheid van die staat. Hierdie toegewing maak deel uit van die hervormingspolitiek van die dag. Op 2 Desember 1982 word Breyten onverwags uit die gevangenis vrygelaat na sewe jaar tronkstraf. Na ’n besoek aan sy familie vertrek hy en sy vrou na Parys waar hy later Franse burgerskap verkry en vanwaar sy loopbaan as intellektueel op internasionale verhoë ontplooi.

Die breë publiek swyg oor sy vrylating; hulle het hom moontlik vergeet, want sy stem was stilgemaak tydens sy gevangeskap. Die oorwegende reaksie van die pers is een van waarskuwing. Dat hy sy ou politieke paaie moet vermy, sy bydrae moet lewer tot die pad van welwillende politieke evolusie in die land en sy talent moet aanwend in die belang van die Afrikaanse taal en letterkunde.

Elf maande later stem wit stemgeregtigdes ja-of-nee vir ’n “Nuwe Bedeling” en daar is ’n die oorwegende ja-reaksie van die Afrikaanse literêre establishment. Breyten meen egter dat ’n ja-stem wit diktatorskap en rassediskriminasie verder sal wettig; dat die aanpassings van die P.W. Botha-bewind ’n vals front skep waardeur die regering sy beeld na buite probeer verbeter terwyl die apartheidbestel geen ware evolusie ondergaan nie.

In die posttronk era deins Breyten terug van sy vroeëre “ons”-verhouding met die Afrikaner; kort na sy aankoms in Parys stel hy dit in ’n onderhoud dat hy nie meer ’n Afrikaner is nie. “En dit is nie uit opstand of uit skaamte nie. Ek voel my net nie meer verbonde aan die konsep nie. Ek is hoogstens nog Suid-Afrikaans”. Hy dra nie meer gewillig saam aan die skande van sy mense nie en sy verbondenheid met die land word komplekser. Hy is toegewy aan die saak van swart politieke mag en ’n meerderheidsregering. Maar selfs as radikale teenstander van apartheid bly hy by die Afrikaner betrokke en wel in die rol van bewusmaker of gewete: hy soek na die barsies en skeurtjies waardeur ’n verskuiwing in die Afrikanerbewussyn kan plaasvind en na metodes waardeur hierdie verskuiwings ingespan kan word vir die bewerkstelliging van politieke transformasie.

Gedurende die 1980’s word twee opeenvolgende noodtoestande aangekondig om verset teen apartheid te onderdruk; dit is ook die hoogty van “alternatiewe Afrikanerskap” wat uitdrukking vind in die Demokratiese Party, musiekgroepe – dink Voëlvry-toer – publikasiekanale soos die uitgewery Taurus, die literêre tydskrif Stet en die koerant Vrye Weekblad. Die establishment openbaar ’n nuwe-bedeling-houding ten opsigte van die dissidente digter wat toe nie, soos gehoop is, sy mond in die openbaar hou en net sy hand op papier sit om die Afrikaanse letterkunde en kultuur uit te bou nie.

Die Rapport-prys (1986)

Die Hertzogprys, die groot volksprys, word in 1984 aan Breyten toegeken vir sy tronkbundel (‘yk’). Hy wys dit egter van die hand omdat hy glo dat hy deur die aanvaarding van die prys sou help om ’n illusie van soepelheid te verleen aan diskriminerende strukture soos die “slegs blankes” Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns.

In 1986 word die nuut-ingestelde Rapport-prys aan hom toegeken vir hierdie bundel, tydens ’n luisterryke geleentheid in die Staatsteater. Die aanklagte wat hy maak tydens sy ontvangstoespraak, is dat die Afrikaner ’n onding doen aan mede-Suid-Afrikaners; dat die Afrikaner rassisme in stand hou; dat die Afrikanerkerke moreel bankrot is en nie standpunt inneem teen wat in die townships gebeur nie; dat die Afrikaanse establishment gelyk is aan die staat, apartheid, die Broederbond, die Akademie. Sy aanbeveling vir bevryding is die aftakeling van die Afrikaner se magsmonopolie omdat dit onwettig en totalitêr is.

Die bekroning en die toespraak lok teenstellende reaksie uit van die uitgelese gehoor. Hulle juig hom tydens die aankondiging dat hy die prys gewen het staande toe, maar hulle reageer gedemp op sy kritiese aanvaardingstoespraak. Vir verligte Afrikaners is die toespraak ’n verleentheid omdat hulle, dertien jaar na die Somerskool-toespraak, nie wou hoor dat hulle nog nie werklik gevorder het op die pad na (hulle) bevryding nie. Verkrampte toehoorders vind sy gebrek aan erkentlikheid en onkunde oor onlangse politieke ontwikkelinge en nuwe-bedeling-sentimente aanstootlik. Die verligte pers, aanhangers van die “nuwe politieke bedeling”, kon nie uitsprake soos hierdie onderskryf nie. 

Die poststaatsteater era

Die Afrikaner-establishment het sedert die later-tagtigerjare ’n wortel-en-stok-verhouding met Breyten. Toe die wortels van vervroegde vrylating en literêre pryse hom nie hokslaan vir die Afrikanersaak nie, word die slaanstok van visumweiering weer ingespan (in 1987 toe hy sy siek vader wou besoek en in 1988 om ’n ere-doktorsgraad aan die UWK te ontvang). Hierdie visumonthoudings lok weinig openbare reaksie uit.

Dit hou Breyten egter nie uit die (literêr-) politieke diskoers nie en hy spreek vanaf verskillende platforms skerp kritiek uit teen die era van die “Nuwe Bedeling”. Hy is mede-inisieerder van ’n andersoortige ondergrondse aksie as in die 1970’s, naamlik ’n hoogs geheime ontmoeting tussen die ANC en ’n groep progressiewe Suid-Afrikaanse meningsvormers in Dakar, Senegal, in 1987 en later met ’n groep skrywers en letterkundiges by die Victoria Waterval. Hy glo dat hy as skrywer die verantwoordelikheid het om ’n bydrae te lewer tot ’n regverdiger gemeenskap en die totstandkoming van ’n nuwe Suid-Afrikaanse kulturele identiteit.

Die reaksie wat hy in hierdie era uitlok, is uiteenlopend. Vanuit reaksionêre perspektief word hy steeds as volksverraaier veroordeel; hervormingsgesindes én ontnugterde verligtes span verskillende strategieë in om hom vir hulle saak te probeer opeis en in ’n veilige kulturele hawe tuis te bring; ’n opkomende radikale faksie het onvrede met sy rol as onderhandelaar. Sy invloed as wêreldburger in die ontplooiing van die postapartheid politiek kan egter nie onderskat word nie. Hy het bygedra tot die skepping van ’n politieke en intellektuele klimaat waar gesprekvoering, onderhandeling en die regularisering van die Suid-Afrikaanse politiek en sosiale situasie moontlik gemaak is.

DIE 1990’s

Tydens die Waterval-beraad, aan die vooraand van die oorgang na die “Nuwe Suid-Afrika” was Breyten se aansporing: “Bly beweeg, ver anderkant bevryding. Niks is vir ewig gewen of gevestig nie. Of, waarskynlik, vir ewig verloor nie”. Hierdie woorde was profeties ten opsigte van sy rol as kunstenaar en intellektueel in die nuwe Suid-Afrika.

Hy bou in die 1990’s voort op sy omstrede reputasie as staatskritikus. Hy kruis in ope briewe en op openbare podiums swaarde met staatspresidente Mandela en Mbeki en sy uitsprake oor die WVK, openbare skuldbelydenis, die post-bevrydingsrol van die ANC, nuwe soustreine en die korrupsie van mag ontlok verontwaardigde reaksie uit verskillende oorde. Dit is nog steeds Afrikaanstaligheid wat sy verset dryf.

Noudat die Afrikaner nie meer in die magsposisie is nie, is dit vir hom makliker om ’n saak uit te maak vir Afrikaans en vir die skep van kulturele ruimtes. Sy deelname aan podiums vir die Afrikaanse taal en kultuur (soos die Oorlegplatform vir Afrikaans, Groep 63 en die KKNK), sy aanvaarding van die Hertzogprys, sy beroep op Afrikaanssprekendes om na hulle kulturele en sosiale regte om te sien, sorg vir nuwe etikette om sy nek. Hy word óf omhels as nuwe “kampvegter” vir taal- en minderheidsregte óf afgestoot as “nuwe regse” wat vasskop teen nasiebou, regstellende aksie, die WVK, die verlies van Afrikaans se bevoorregte posisie en die politieke transformasie waarvoor hy hom beywer het.

Resepsie van Boklied (1998)

In 1998 word Breyten se eerste drama as opdragwerk opgevoer by die KKNK, wat sedert 1995 ’n platform vir Afrikaanse kunste-uitlewing bied. Daar is groot verwagtinge dat hy sy kant sal bring vir die Afrikaanse / Afrikaner-saak. Die gehoorreaksie tydens die openingsaand wissel tussen ekstase en uitstappery. Dit is die uitstappers en hulle briefskrywende ondersteuners (wat teen die seksuele inslag van die drama is) wat die meeste openbare aandag in die media kry. Hierdie volksjurie is terug in die ou vertroostende patrone: Breyten is weer die stout seun; kaal is die mens nie gebore nie; Afrikaans is die heiligdom van die volk en kan nie so misbruik word nie.

Daar word ook vanuit georganiseerde groepsgeledere beswaar aangeteken teen die stuk. Die ATKV-Dames voel dat die moraliteit van “ons mense” deur hierdie tipe kuns afgekraak word. Die Sakemanne-vir-Jesus verklaar dat Boklied ’n belediging vir die mens as kroon van die Skepping is. Drie gemeentes van die Afrikaanse Protestantse Kerk in Bloemfontein versoek SUKOVS om nie met die speelvak van die stuk in hierdie stad voort te gaan nie en onderneem ’n meningsopname by ’n plaaslike radiostasie: minstens 622 mense stem teen die opvoering, terwyl slegs drie voel dat dit moet voortgaan.

Die kunsopvatting wat hierdie reaksies onderlê, eggo dié van die 1960’s. Hierdie keer het kenners en kundiges egter opgeruk om lansies te breek vir Boklied. Argumente wat op die tafel geplaas word, sluit in dat hierdie soort konsepkuns ’n debat oor eksistensialisme en die skeppingsproses oopmaak; dat dit ’n surrealistiese teatrale fantasie in Afrikaans is; dat dit aansluit by die Frans-Afrikaanse toneelkonneksies en die eeue-oue skandemakertradisie van die toneel; dat dit raakpunte het met die konvensies van die Griekse komedie-teater; dat dit terugkerende temas en metafore in Breytenbach se oeuvre uitwys, asook sy Zen-Boeddhistiese werkswyse. Daar is selfs ’n kultuurfilosofiese diskoers oor die Afrikaner en sy taal van stapel gestuur wat vanaf ’n ontbytbyeenkoms op die fees uitkring tot artikels in koerante en vakjoernale. Toonaangewende meningsvormers van die dag meen Boklied is in vele opsigte ’n waterskeiding – nie net vir die Afrikaanse toneel nie, maar ook in die Afrikaanse geesteslewe aan die einde van die 20ste eeu.

Akademici, kritici en die volk gesels oor Boklied en die afsluiting van die speelvak in Oudtshoorn, waar mense ten duurste betaal het vir kaartjies op die swartmark, word beskryf as ’n triomf. Die stuk word bekroon met die Herrie-prys en twee maande later oes dit nege Vita-bekronings in. Het Breyten vir hom ’n nis uitgekap in die nuwe Afrikanerbinnekring?

DIE 2000’s

Deelname aan die LitNet-aanlyn-skrywersberaad (2000)

Die nabyheid aan eertydse Afrikanernasionaliste en die voorpraters van die nuwe Afrikanerbinnekring raak al knellender vir Breyten. Hy kry die geleentheid om hom hieroor (en oor ander sake) uit te druk in sy openingstoespraak van die eerste LitNet-aanlyn-skrywersberaad in 2000. (LitNet is sedert 1998 nog ’n ondersteunende platform vir Afrikaans in die nuwe Suid-Afrika.)

Dit is duidelik dat hy hom al meer verset teen die nuwe konstruk wat die volk en die media van hom maak. Hy deel woeste klappe uit na sowel die “ons”-groep (wie is hierdie ons?) as die “heersende (staats)apparaat se Groot Lieg”. Hy betreur die mislukking van nasiebou en versoening en die wyse waarop die staat steeds georden is volgens rasselyne. Hy klap na ou Afrikaanse taalstryders wat hulself nou besprinkel met die parfuum van minderheidsregte en selfbeskikking en hulle geflikflooi na gedeelde belange met die bruinmense. Te midde van talle ander pleidooie vir die groter belang, meen hy: “ Ons mag ons nie laat verwilder van die noodsaaklikheid om sélf (… ook op georganiseerde manier) om te sien na kulturele en sosiale regte nie. Dit beteken dat ons moet veg vir die oophou en die gebruik van [Afrikaans] en daarom ook dat ons moet sorg daarvoor dat dit nie uitgeskuif word in die skole of aan die universiteite nie.”

In ’n ope-brief-aanval op LitNet se SêNet-ruimte word Breyten daarvan beskuldig dat hy deelneem aan die “nimmereindigende gesanik” dat Afrikaans se status besig is om in te kalwe, terwyl dit niks anders is as die logiese stuiptrekking van apartheid se dood nie; dat hy die gulde geleentheid verspeel het om voorbrand te maak vir die einde van Afrikaans as amptelike taal en om die volk soos ’n Moses van ouds die beloofde postapartheid-land in te lei.

Hierna onttrek Breyten hom aan bestaande forums (soos die dinkgroep rondom ’n Afrikaanse universiteit op Oudtshoorn) en bou openbare kriewelrighede en polemieke rondom hom op.

Resepsie van Die toneelstuk en Die Burger-volkstemming (2001)

Die KKNK van 2001 was veronderstel om ’n driekunsfees vir Breyten se skeppende werk te wees: ’n nuwe verhoogstuk, ’n doekboek-kunsuitstalling (gekombineer met konsepteater) en musikale verwerkings van sy poësie. Maar toe kaap die verhoogstuk, Die toneelstuk, die openbare oog as omstrede gebeurtenis toe toneelgangers uitstap omdat dit nie voldoen aan hulle verwagting vir bevestigende vermaak nie.

Anders as wat die geval was tydens die resepsie van Boklied drie jaar vroeër, kom die literêre establishment en ander openbare meningsvormers stadiger uit hulle blokke. Enkele stemme gaan wel tydens en kort na die fees op wat die toneelstuk en die openbare reaksie daarop kontekstualiseer binne ’n breër raamwerk as dié van ’n gesellige volksfeeslaer. Daar word daarop gewys dat dit ’n uitdaging aan feesgangers bied om na te dink oor hulle religieuse belewing; dit toon ’n renons in slagspreuke en dogmas en bevraagteken oorgelewerde en vooronderstelde idees oor identiteit; dit trek die tentpenne op en vier die kunste, die onsekerheid en die vraag (in teenstelling met die antwoord).

Terwyl die segsmanne van die nuwe Afrikaner-establishment (wat hulle beywer vir minderheidspolitiek, nuwe definisies van identiteitsvorming en ’n taalstryd) in die Boklied-dae ’n bepaalde soort politieke rol vir Breyten voorsien het, voel hulle nou ongemaklik oor sy ontnugtering met en sy sogenaamde oorvereenvoudigde en romantiese kritiek van die eietydse politiek.

Die reaksie wat Die toneelstuk van teatergangers ontlok – wat wissel van skokkende en onverstaanbare kuns tot die mis-sit van die politieke pot van die dag – is bekende temas in die omhels-afstoot-dans van Breyten en die volk. Hierdie keer egter bou die reaksie op na breekpunt. Die uitstappery uit Die toneelstuk asook die ondeurdagte uitlating van een meningsvormer dat Afrikaners se afwysende reaksie Breyten kan vervreem en dat hulle hom “soos ’n lam ter slagting kan lei”, gee aanleiding tot ’n opportunistiese stukkie internet-joernalistiek aan die kant van Die Burger.

Die tegnikus wat op daardie stadium vir die plasing van nuusberigte op die webwerf van Die Burger se internet-uitgawe verantwoordelik was, het die vraag bedink om lesers met die druk van ’n knoppie te laat stem oor of die volk Breytenbach moet vervreem of nie. Volgens ’n berig in die koerant het sowat 80% van die respondente ten gunste van vervreemding gestem. Hoeveel mense aan hierdie volkstemmery deelgeneem het, is nooit bekend gemaak nie.

Minstens een rubriekskrywer meen dat dit die ander 20% van die “volk” is wat tel en wat ’n plan sal maak om ’n samisdat [ondergrondse]-kultuur rondom Breyten te skep. Maar hierdie “ander” bly self ondergrond en laat niks van hulle hoor nie. Lede van die literêre establishment wat hulle wel oor hierdie volkstemming uitlaat, meen daar behoort nie veel kommer te bestaan oor ’n werklike verwydering tussen Afrikaanse lesers en een van die taal se voorste skrywers nie. Een wys daarop dat die skrywer homself in elk geval as ’n nomade beskou eerder as deel van ’n groep en dat dit gesond is dat daar ’n kloof is tussen so ’n ingewikkelde groepering soos die Afrikaanse “volk” en sy skrywers, anders raak die verhouding alte gemaklik.

Enkele openbare figure voeg hulle stemme by die yl openbare reaksie en fokus op semantiese aspekte, soos “Afrikaanse gemeenskap” teenoor die uitgediende konsep “volk”. Daar word selfs ’n beroep op Breyten gedoen om hom nie buite die politieke logika te stel nie: As kreatiewe gees behoort hy deel te neem aan die nuwe idioom in terme waarvan die Afrikaanse gemeenskap homself stel. Hierdie aanmaning laat mens dink aan vorige soortgelyke laer-verruimende beroepe op Breyten.

Teenoor hierdie soort reaksie staan ’n rubriekskrywer se waarskuwing teen die “Groot Geselligheid”: kultuur behoort geen gesellige heenkome vir die kunstenaar te wees nie: “Ons moet oppas dat ’n geslag sonder protes teen die eie verbygaan. Afrikaans moet ’n ruimte oopbaklei en oopdink via sy mees kritiese, ongedurige geeste wat alles wat Afrikaans is krities ondervra. Dis wat die taal, en die kultuur wat dit dra, reikwydte en vitaliteit sal gee”.

In ’n Engelse brief aan die redakteur van Die Burger laat Breyten weet dat hy in elk geval nie lid van die volk is nie en vra hy om verskoning as hy die verkeerde indruk geskep het.

Hierdie volkstemming-fiasko was nog ’n episode in die sikliese omhels-afstoot-patroon wat die verhouding tussen Breyten en die Afrikaanse publiek / volk kenmerk.

Ondergrondse publikasie (2002)

Omdat Breyten nou voel dat die kommunikasieterrein tussen hom en sy mense heeltemal vergiftig en verrot geword het (of nie meer bestaan nie en niemand meer omgee vir wat hy mag bied nie), stuur hy vanaf Augustus 2002 nuwe gedigte op elektroniese wyse (per e-pos) aan enkele vriende. In ’n opportunistiese skending van sy private ruimte word sy korrespondensie op ongekontekstualiseerde wyse  aan die klok gehang in ’n rubriek op LitNet. Hierdie skinderbrokkie gee aanleiding tot kwistige briefskrywery daaroor op SêNet waar jan-en-san-alleman óf dink dit is ’n lawwe gebaar / ’n teken van vroeë seniliteit óf Breyten verkwalik dat hy hulle nie in die gekose groepie insluit nie – hulle sal egter nie sy boeke mis nie, want hulle krul saans heerlik op in die kooi met ’n Engelse hygroman.

’n Rubriekskrywer wys op die spesiale verhouding wat Afrikaners met digters het en dekades reeds is Breyten ons groot digter. Maar dit is ’n komplekse verhouding, want wit Afrikaners lees natuurlik nie eintlik (sy) gedigte nie en koop nie (sy) digbundels nie. Die gemiddelde verkope van ’n digbundel in Afrikaans is hoogstens 500 eksemplare, terwyl Breyten ’n topverkoper is met moontlik meer as dubbel hierdie getal. Maar mense wat nie sy digbundels koop nie, sal hom op straat herken. Hierdie rubriekskrywer meen ons gaan armer wees sonder Breyten se bundels: hy en ons gaan verveliger wees sonder die krapperigheid tussen ons.

Die US-taaldebat (vanaf 2005)

Eers laat in 2005 keer Breyten weer in die openbare kollig toe hy inwillig om sy naam te voeg by dié van Van Zyl Slabbert en Hermann Giliomee in ’n ope brief in Die Burger oor die taalbeleid van die US.

Gedurende die rektorskap van prof. Chris Brink het die US einde 2002 ’n taalbeleid en –plan aanvaar wat bepaal het dat Afrikaans “by verstek” of “outomaties” die onderrigtaal van die universiteit sou wees. Dit was die sogenaamde A-opsie. Ander opsies, wat onder bepaalde omstandighede oorweeg kon word, is die T-opsie (afwisseling van Afrikaans en Engels), E-opsie (feitlik slegs Engels) en die AE-opsie (parallelle, gedupliseerde Afrikaanse en Engelse klasse).

In die ope brief voer die skrywers (later word na hulle verwys as die nuwe “groot taalstryders”) aan dat die US buite sy beleid optree deur in die praktyk die fakulteit Lettere en Wysbegeerte na die T-opsie te laat oorskakel en dat dit in skerp kontras is met versekerings wat die vorige jare gegee is. Daarna volg ’n dringende versoek aan die US-Raad van meer as honderd Afrikaanse skrywers om die besluit om te keer. Daar was ’n ontploffing van briewe van die kant van die publiek in Die Burger en die meerderheid was teen die T-opsie gekant.

Breyten was weer in die oog van ’n storm (en ’n volksaak). Hy verwoord in 2006 sy siening oor die voortgaande debat in ’n essay in Die Burger. Sy standpunte raak die volgende aspekte aan: geen taal is van aard rassisties nie; Afrikaans is ’n bastertaal; Afrikaans vergestalt ’n ruimer identiteit as Afrikanerskap; die noodsaak van moedertaalonderwys; taal as bemiddelaar; taal as metamorfose. Hy maak ’n stelling wat weer tot misverstand sou lei: “Ons kan sê dat ons bevoorreg is, want dis tog seker ’n unieke ervaring om in mens se leeftyd te sien hoe vergaan die taal wat die uitdrukking was van ’n besonderse stuk geskiedenis […] want Afrikaans dra die konnotasies van ’n vorige onregverdige bestel […].”

Hy bring in hierdie essay ’n oproep tot ’n nuwe stryd: “Wat bly dan oor? Sekerlik die noodsaak vir en dalk selfs die haalbaarheid van versetpleging, wéér en wéér. (En asseblief tog – ek pleit nie vir geweld nie!). Want die stryd sal weer opvlam! Daar is nog genoeg van ons wat wéét dat vrye denke begin by die konkretisering van taalvaardigheid – in ons geval met die reikwydte van ’n soepel bastertaal wat meegehelp het om die wete van hierdie land te laat sing as kennis.”

Toespraak tydens die ontvangs van die Hertzogprys (2008)

In 2008 word Breyten se digbundel Windvanger met vier pryse bekroon: Die W.A. Hofmeyr-prys, die Protea-prys, die Universiteit Johannesburg-prys en die Hertzogprys. In sy ontvangstoespraak in die vorm van ’n tweegesprek, tydens die toekenning van die Hertzogprys, laat hy hom uit oor verskillende aangeleenthede: die toestand van die land; die posisie van Afrikaans; sy verhouding teenoor die taal en sy verhouding met die volk.

As ek my taal sou onteien sou dit beteken dat ek die wewing van my bestaan probeer vernietig. En so het ek uitgekom by die plek waar ek kan sê: ek het in opstand gekom teen die volk ook in die naam van die woord. In naam van die basterskap van die woord. […] Ek wil nie blaam toeskryf nie; ek het sommer net die kollektiewe verwysingsraamwerk verloor. Die “Afrikaner”-kollektiwiteit […] en die historiese ek […] werk eenvoudig met teenstrydige logikas. […] Natuurlik is ek bewus van die provokasie wat my denke blykbaar inhou. Mense wil nie losgeslaan word van die veiligheid van groepsvorming nie en die bevraagtekening van ’n ortodoksie word ervaar as anargisties.” 

Die Dansende Digtersfees (2013 / 2014)

Na sy vrylating uit die tronk het Breyten ’n wêreldburger geword en is hy ’n bekende op talle verhoë: skrywersbyeenkomste (soos Poetry International in Rotterdam), intellektuele forums (soos die Einstein Forum in Potsdam) en talle kongressale.

Hy skep ook ruimte vir plaaslike skrywers om verhoë te deel met woordkunstenaars van Afrika en die res van die wêreld: hy was onder andere die stigter van die Poetry Africa-fees in Durban, die mede-inisieerder van poësiekaravane in Afrika en nou ook die Dansende Digtersfees op Spier waaraan beroemde internasionale digters deelneem. In sy openingsrede tydens die eerste fees in 2013, “Stones of Utopia”,  bring hy poësie en politiek en die klippe wat die deelnemers saamgebring en opgestapel het só bymekaar:

Is poetry not the one partition we share with the unknowable? Has it not always been the deep throbbing consciousness of the single mouth of stuttered being before the eternal? Has it not always been the radical subversion of sharing and of solidarity? Do we not know or remember that every child crippled by poverty is one dancer less in the ballroom of humanity? And that every one woman raped by the brutishness of being possessed must mean one love poem less that will not be written? Yes, we are political: in total and permanent opposition to the pestilence of power. Would that our politicians be poets. But let them bring their own stones and stories. We are all human.

TEN SLOTTE

Breyten was nooit deel van die gewaande volkkonstruk in watter era ook al nie. Maar sy strewe na ’n Suid-Afrikaanse identiteit het ook (nog) nie gematerialiseer nie.

Hy is nie verlei deur die denke van die heersende hiërargie, meesters of norme nie. Hy is nie vioolspeler in die voorkamer van óf die maghebber óf die volk en sy establishment nie, maar hy bring verandering teweeg deur individuele optrede.

Hy het getrou gebly aan die rol wat hy reeds in 1964, die jaar van sy skrywersdebuut, uitgespel het vir die Afrikaanse skrywer en intellektueel:

Hy moet ook die gewete van sy gemeenskap beliggaam. Hy moet vooruit kan kyk en waarsku as hy dink ons raak die weg kwyt. Hy is ’n seismograaf en ’n weervoorspeller […]. Hy bewaar ons gemeenskaplike ervaring, die voetspore van ons langsame evolusie. Hy moet sorg dat daardie kort paadjie wat ons tot dusver gekruip het nie toegroei nie. Hy moet sorg dat ons are nie verkalk nie. Hy is ons geheue en ons spaarbank, ons flitslig en ons horlosie – en as hy dit nie is nie, wie sal dit dan wees?

Francis Galloway

LW: Hierdie is ’n praatteks. Wat betref uitsprake deur briefskrywers en rubriekskrywers asook ander koerantkommentaar word daar nie verwys na name nie, aanhalingstekens word selde gebruik en bronne word nie aangedui nie. Dit is dus gevaarlik om uit hierdie teks aan te haal.   

Notas by die bespreking van Kamphoer – Francois Smith

Skrywersagtergrond:

Francois Smith verdien sy brood en botter as uitgewersredakteur, maar as hy die geringste kans kry, skryf hy eerder sy eie werk. Van sy verhale het in die bloemlesings Bloots, Kosblik en Skarlakenkoors verskyn; sy vertaling van David Kramer: ’n Biografie is met ’n Sala-letterkundeprys bekroon. Hy en sy gesin woon in Wynberg, Kaapstad, maar hy eintlik kom hy van die Vrystaat.

Hy het ’n Ph.D. in die letterkunde van die Universiteit van Kaapstad en as hy nie skrywers soos Dan Sleigh, P.G. du Plessis en Elsa Joubert help om hul manuskripte te vervolmaak nie, tree hy as gasdosent in die letterkunde op, of bied skryf slypskole aan. In ’n vorige lewe was hy ’n siviele ingenieur by die WNNR waar hy navorsing gedoen het oor munisipale dienste en gespesialiseer het in die Geventileerde Verbeterde Putlatrine, ook bekend as die VIP (Ventilated Improved Pit Latrine). In die volgende lewe wil hy met wedvlugduiwe boer.

Volgens Murray La Vita is Smith bekend  as een van die beste teksredakteurs en ontwikkelaars van manuskripte in Afrikaans.

 Ronel Nel van Rooi Rose:  “Kamphoer is met een woord verbysterend. Smith het met sy debuutroman hom direk in die annale as top-letterkundige gevestig”  ‘n Grensverskuiwende boek!

Cas van Rensburg oud joernalis van Onrus:

“ ‘n Toekomstige Meester het sy eerste buiging op die verhoog van die Afrikaanse letterkunde kom maak”

Joan Hambidge sê: “Dit is geskryf met ‘n onuitwisbare pen” (indelible pencil).

Kerneels Breytenbach  “Ek het laas met Donna Tartt se The Secret History ’n roman gelees wat dieselfde reaksie by my ontlok het: Ek wou daagliks die aantal sinne wat ek lees, rantsoeneer, sodat ek die genot kon uitrek. Skryfwerk uit die boonste rakke, en ’n reuse-bydrae tot die debat oor geweld teen vroue.”

Smith se reaksie in ‘n onderhoud met Johnathan Amid (LitNet):  “Ek is ontroer en oorweldig deur die reaksie van resensente sowel as doodgewone lesers. Ek dink nie my boek is maklike of ontspanningslektuur nie, maar ek het soveel reaksies op Kamphoer gekry waarin daar blyke is dat mense nie net deur die storie aangegryp is nie, maar hulle dieper vlakke kon ontgin, dat hulle geskakeerd en ontvanklik en kreatief op die boek kon reageer. Daaroor is ek verskriklik bly. Ek weet nie eintlik wat anders om daaroor te sê nie as net maar dankie.”

Met die behandeling van die boek gaan ek temas uitlig wat in die verhaal voorkom en dan deurentyd ook let op die verwikkeldheid daarvan; die deurvlegting van die een verhaal met die ander (Susan Nell sien haar eie verhaal as twee; sy het ‘n sterfdatum en weer ‘n geboortedatum; sy het twee stelle ouers, die Sotho’s en haar eie bloedouers,  asook twee lewens, dié in Suid-Afrika en dié in Nederland). 

Die temas wat voorkom is onder andere:

  • Trauma: Kollektiewe en individuele trauma en die ingrypende invloed daarvan op die gees van die mens.
  • Die psigiatrie met verwysing na Freud et al se werk, die Id, ego en alterego-  en daarteenoor die tradisioneel- Afrika helende praktyke.
  • Tydspeling en ruimtelikheid,
  • Oorlog (drie oorloë en ‘n persoonlike oorlog!),
  • Verder sal ek kyk na karakterontwikkeling, taal en styl- dikwels fyn poëties.
  • Teenstrydighede; die verhouding en spanning tussen lewe en dood, die ego en alterego, en die spanning tussen fabel en die bo-natuurlike (Spikkelkoei).

Vraestelling

‘n Paar vrae word deurgaans gevra aan die skrywer en ons sal self moet oordeel wat die antwoord is:

  1. Hy skryf oor ‘n vrou se gevoelens na verkragting; kan hy?

Met die skrywe van Kamphoer het hy volgens ‘n onderhoud met  Murray La Vita, redelik noue kontak met Karel Schoeman gehad, met wie hy in die tyd gekorrespondeer het.  Karl het hom baie gehelp met die navorsing, maar Francois sê self: “..dit was asof hy geskreeu het: ‘weet jy wat jy doen? Besef jy dat jy as man probeer skryf oor ‘n vrou wat verkrag is?  

Een ding wat ek voor die tyd reeds geweet het, voordat ek die volle implikasies daarvan besef het – en ek kon dit eers behoorlik besef toe ek daarmee besig geraak het – is in watter mate, wanneer jy oor iemand anders skryf, jy baie seker moet maak dat jy nie oor jóúself skryf nie.  “Hoewel ’n mens skryf met ál jou ervaring, met ál jou kennis, met álles wat in jou is, moes ek vir myself sê: Maak doodseker wie se gevoel is dit hierdie.  “Ek het ook agtergekom dat ek geneig was om te skryf met so ’n effense melan-

choliese stemming en wat ek goed geweet het eerder ék is as wat dit sý is, en

ek moes myself dwing om te herlees. Ek het ook die redakteur Linda Rode gevra

om báie spesifiek te kyk vir wat ek genoem het opgeklitste emosies, dinge wat

nie rêrig organies uit daai karakter kom nie, maar wat eintlik my eie goeters is wat ek op haar projekteer.”  (Freud se konsep van projeksie; Francois het sy eerste vrou baie vroeg in hul huwelik op grusame wyse verloor; sy is vermoor by hul huis. Hy het dus ‘n eerstehandse kennis van trauma en die nalatenskap daarvan in jou wese. Sy doktorsgraad het gehandel oor die letterkunde en die dood.)

  1. Die ander vraag is of sy werk as teksredakteur nie dalk sy eie skryfstyl beïnvloed nie?

(My proses, as ek ‘n boek voorberei vir bespreking, is om dit eers bloot deur te lees en alle aspekte wat my opval, aan te teken. Ek het deurgaans die gevoel van Karel Schoeman se stem en styl gekry. Daardie selfde sensitiewe, raak beskrywings van die landskap; die skep van stemming deur meesterlike taalgebruik, asook om die innerlike landskappe van sy karakters fyn te verwoord.  Daar is ook twee stemme wat die verhaal vertel, stemme uit die verlede, onthoustemme van die verinneweerde Afrikanermeisie en die van die vrou wat dink sy is genees in Nederland.  Woorde wat opval is beskrywing van water of damme wat “skitter”, die speling van lig oor die landskap, die verlatenheid, wydheid van die landskap, ryk simboliek en ook die sikliese aard van die verhaal. 

Ek sien ook NP v wyk Louw se woorde: “die fyn net van die word” uit Raka – moontlik oor Susan Raka beleef het, Raka in haarself rondra en nie kan loskom nie? En dan DJ Opperman se Spikkelkoei. Inderdaad ‘n letterkundige wat skryf…)

Die Vrystaat, waar Kamphoer deels afspeel, is waar Smith grootgeword het – op ’n familieplaas naby Rouxville, en in die dorp self.

Smith : “Die Vrystaat en daardie soort landskap is tot ’n groot mate my innerlike landskap ook – daardie óóptes, daardie kleur en daardie lig . . . En die klanke daarvan ook. “Hoewel ek glad nie meer blootgestel word aan Sotho nie, is my oor baie goed daarop ingestel. “Dis vir my nog altyd, saam met Afrikaans, die tale van my hart.  ”Die Vrystaatse landskap laat ’n mens natuurlik onwillekeurig aan Karel Schoeman dink.  “Sonder dat ek dit voorsien het, is daar in Susan se terugkoms na Suid-Afrika en daardie reis beslis eggo’s van Karel Schoeman se Ander Land. . . En sy reageer eintlik op ’n tipe Karel Schoeman-landskap; op daardie léégheid. En sy ril daarvan; sy kan eintlik nie daarna kyk nie.  “Ek het met my heel eerste skryfsels al daarvan bewus geraak dat ek Karel Schoeman se stem moet dóódkry in myself . . . En sy ritmes.  Die een ding wat ek dink ek ánders doen as Karel Schoeman , is dat ek ’n variasie van ritmes probeer.  Álmal is nie net afsplitsings van dieselfde soort gemoedstemming nie. Die ander ding is hierdie boek speel omtrent uitsluitlik in ’n vrou se kop af; ál die ruimtes is eintlik háár ruimtes.” (Onderhoud, Murray La Vita.)

 

  1. n Derde vraag is of hierdie ‘n oorlogsroman is.

In wese is dit nie, dis ‘n sielkundige reis deur die lewe en siel van ‘n getraumatiseerde vrou as slagoffer in die hande van die Britse mag; die mense in magsposisies.

As mens na die motiewe van die twee skrywers van Susan Nell se lewensverhaal kyk, toon dit duidelik die verskil:

Nico Moolman wil deur sy skrywe bewys dat die verhaal geskiedkundig, feitelik waar is en in die Boere-oorlog afgespeel het. Hy soek verbete na bewyse (grafte: van Alice Draper en die oop graf langsaan, ook van die joiner, Perry se foto’s, outentieke geskrifte en ook die tentnommer waarin hul in die kamp was.)  Sy verhaal Camp Whore  bewys as’t ware dat die verhaal wat Susan Nell se dogter vertel, waar is. Terwyl Smith dieselfde verhaal as roman herskryf het.

 

Joan Hambidge sê in hierdie verband, dat die gegewe van die Anglo-Boereoorlog hier op ‘n nuwe wyse bekyk word. Hier dink ek onwillekeurig ook aan  PG du Plessis se Feesmaal van die ongenooides  wat ook nuut deur die lens van ‘n Britse kameraman bekyk is. Smith bring hier ook die kameraman in: die gehèue, die áánklag, die gewète –  vir latere geslagte om te onthóu. Foto’s sê meer as bloot die prentjie.    Smith is aan die word: “Die fotograaf Jack Perry, wat ’n groot rol in Susan se lewe speel en heelwat kampfoto’s geneem het… ek het van sy foto’s gesien.  “Een bly my by: ’n onbekende meisie wat saam met twee ou, ou krygers gevange geneem is. Die twee Boere sit hangskouer op die perdekar met die maer merrie. Sy staan langsaan, uitdagend – ’n nimfagtige figuur, met ’n bos gekoekte hare. Jy kon dit vóél: die wilde seksualiteit… (onderhoud met Elmarie Rautenbach in Rapport 17 Augustus 2014).

Traumaliteratuur:  (verwys Chris van der Merwe se bundel: Die Houtbeen van St Sergius: Opstelle oor Afrikaanse romans 2014)

 

Na die twee wëreldoorloë in Europa het daar in Nederland n volksbeweging tot stand gekom, gekenmerk deur optimisme en die siening van ‘n oop samelewing . “Nederland sou daarvolgens ‘n voorbeeld vir die wêreld wees met ‘n liberale demokrasie en ‘n sekulêre tolleransie in ‘n multikulturele samelewing waar daar geen plek vir rassisme is nie.” (Van der Merwe 2014:282)  (Vergelyk ons reënboognasie.)   Hierdie sterk oorhel na die uiterste optimisme en tolleransie, kom egter nou, vandag,  onder groot druk in nederland, agv talle vreemdelinge wat hulle in Europa en Nederland vestig;  asook aanvalle en moord op Nederlanders en ander Westerse lande, (Twin Towers, en nou in Parys, Jan 2015, en Londen, die moltreinaanvalle).

In ons land is ons ook ontnugter.  Dit veroorsaak in Nederland en ook hier dat heel regse bewegings tot stand kom, met uitsluitings, vervolging en rasgedrewe sienings.

Vraag:  Sou mens kon sê die mens se oordeelsvermoë word dus aangetas deur kollektiewe trauma?

Traumaliteratuur – teorie:  (Volgens Paul Ricoeur en Chris van der Merwe.) Die mens vorm sy identiteit nie in isolasie nie, maar binne ‘n sosiale verband, en hy/sy kan nie in ‘n ivoortoring los van daardie sosiale verbondenheid groei nie. Die mens het ‘n verhaal, sy eie verhaal, wat ontwikkel – ‘n verlede, hede en toekoms – (mens beplan immers ook hoe jou lewe verloop), en die verhaal word ryk ingekleur deur ervarings van en interaksie met ander, met die hele sosiale, politieke, religieuse en ekonomiese bestel.

Trauma vernietig egter die skakels in jou verhaal wat dit koherent maak,  dit kan op beide vlakke, kollektief (oorlog) of individueel (verkragting) gebeur . Trauma word gekenmerk deur ‘n verlies van betekenis, ‘n versteuring van die identiteit wat tot stand gekom het; die getraumatiseerde kan nie verhaalsgewys in woorde meer sy verhaal vertel nie; hy kan nie sinvol na die gebeure kyk en afstand kry nie, stukke ontbreek. Trauma gebeur teen wil en dank, en die slagoffer is uitgelewer daaraan, hy kan die gang  daarvan nie beïnvloed of begryp nie. (Cilliers van den Berg en Hennie van Coller 2011: Litnet.  Postkoloniale Literatuur en die representasie van Trauma).

Hy/sy verloor sy  eiewaarde, vertroue in die medemens/gemeenskap, raak paranoïes, die geheue selektief.      Susan vertrou aanvanklik nie die twee Sotho’s nie, dink selfs hulle wil haar vet voer en slag… mens kan daaroor lag as dit nie so tragies is nie. Sy verloor haar kinderlike geloof en raak bang vir die oog van God, en die predikant;  die aanklaers!

Die getraumatiseerde beleef oor die algemeen ‘n verlamming.  Sy is willoos, wil nie dink oor vorentoe of agtertoe nie,  sy sit of lê in die grot, sy wil nie, kan nie dink nie.

As die trauma nie verwoord kan word nie, bly dit onverwerk.   Dus die verlies van taal, die woordeloosheid waarmee ‘n traumaslagoffer gelaat word is belangrik vir die skrywer  wat in dié narratief werk. lees bls 229 -230   bo (haar gesprek met tant Marie Koopmans-de Wet . )

Onbewus word die traumagebeure onderdrukte emosies: Susan onthou wat tant Marie vir haar gesê het:  “ek moet probeer om sonder die hoed te lewe anders sal die litteken die belangrikste ding in my lewe bly”  Sy moet nie wegsteek, onderdruk nie.

Die Skuldgevoel en selfhaat  is altyd teenwoordig – Hoer! Is al wat sy aanvanklik kan verwoord. .  lees bls 64 bo

Bladomslag:  Dui op selektiewe geheue. Dit wat sy wel in haar gedagtes kon sê:  Kamp en Hoer. Dit is dus hoe sy haarself gesien het, skuldig, nikswerd, skaamte.  As gevolg van trauma. Die jaartal is uitgekrap, want dis dubbelsinnig; haar sterfdatum en geboortedatum.

Getraumatiseerde mense voel hulle word magloos gelaat, hulle verloor hul greep op die werklikheid, hul beheer oor hul lewe en is slagoffers. Susan beleef haar verkragting as ‘n slagskaap; sy word aan die hakskeen gegryp, (verkragting ‘n vrou se Achilles hiel?) sy word gesleep, keel afgesny (kopwond) en haar ingewande uitgeryg..  So beleef sy dit, ‘n slagdier. God vind haar skuldig, sy sal geslag word, die offer is hoog om sonde te besweer…. Lees bls 64 

Getraumatiseerdes moet dus weer hul identiteit terugneem.  Instinktief weet Marie Koopmans- de Wet watter raad om te gee: “Vat jou naam terug. Jy is Susan Nell. (Draper) Dit is die enigste manier om weer te begin lewe, om jou naam terug te vat. Dit is die begin”. (Susan het Nederlandse identiteit aangeneem).

Slagoffers moet weer kan mag kan uitoefen  (OP Hamilton-Peak), emosies soos woede kan ervaar, en voel hulle is in beheer van hul  lewens.  Smith sê in ‘n onderhoud op Kwêla dat alhoewel die twee verkragters in werklikheid selfmoord gepleeg het na hul ontmoeting met Susan, wou hy sien wat kán gebeur as hy dit verander na vergelding en wraak en mag terugneem.

Hierdie emosies beleef Susan eers jare na die trauma gebeurtenis.

Daar is ‘n onderskeid tussen traumatiese gebeure en traumatiese herinnering: dit is veral in die herinnering dat die destruktiewe lê. Daardie rondwoel in die onderbewuste. Die pad na genesing is dus lank en  het moontlik geen einde nie.

Daarom kom herhalende herinneringsflitse gedurig voor, die getraumatiseerde probeer die episode oproep om sodoende weer ‘n greep op sy/haar eie lewe te kry. Hulle moet weer chronologies hul eie verhaal kan vertel; die hele verhaal! Die proses begin in die grot, waar sy slegs vervlietende beelde sien en in haar lyf beleef. Haar gedagtes is soos wanneer jy jou hand in ‘n waterpoel steek en die modder probeer optel: dit gaan  net wolkerig op in niks.

Freud en die psigoanalise.

Freud kan met reg gesien word as een van die mees invloedryke mense van die twintigste eeu. Hier verwys ek nie net na sy sielkundige benaderings nie, maar ook sy invloed op die kunste, literatuur en selfs hoe mense hul kinders grootmaak. Sy woordskeppings word wyd gebruik: ontkenning, katarsis, neuroties, repressie, libido,  projeksie, “Freudian slip”.

Hy was die vader van die psigoanalise (Sigmund Freud (1856-1939) en het geglo dat mense met geestessiektes, oa. soos angs en depressie, gesond kan word deur hulle bewus te maak van wat in hul onderbewuste aangaan, en sodoende insig in hulself en hul emosies, motiewe, dryfvere en vrese kry. Ervarings wat traumaties is word onderdruk en manifesteer as afwykende simptome; onopgeloste trauma werk  dus negatief in op ‘n mens se psige. Die doel van psigoanalise is dus om onderdrukte emosies en ervarings na die bewuste vlak te bring om dit sodoende te verstaan en te verwerk. Die begrip “katarsis” is ook hier ter sprake, ten einde die pad na gesond word te kan loop.  (LW In Nederland en Engeland was die twee psigiaters bewus van Susan se onderdrukte, onopgeloste emosies.  Sy vertel die verhaal, dus ontvou die wete stadig in haar bewuste “Jy is nie jou oorlog nie”.)

  • Sy konsepte oor bewussynsfunksies nl die ID, Ego en Superego is welbekend. Die ID opereer net in die onderbewuste en bevat die oorlewings- en selfdestruktiewe instinkte. (spanning tussen lewe en dood altyd teenwoordig!)  Aggressie is oa ook selfdestruktief.
  • Die Ego opereer in beide onderbewuste en bewuste vlak en help die persoon om in ‘n veilige omgewing wat die Id skep, sosiaal aan te pas.
  • Die Superego stel mens in staat om volgens moraliteitsbeginsels te ontwikkel om sosiaal aanvaarbaar te wees. Dit opereer ook in beide vlakke van bewussyn. Die superego sal dus skuld en skaamgevoelens voortbring en die Ego sal as skeidsregter optree. Hieruit ontwikkel die bekende verdediginsmeganismes:
  • Onderdrukking, ontkenning, projeksie, substitusie, regressie, sublimasie.

Die interpretasie van drome kom ook uit sy kamp en is die verwerking van die werklikheid (die dag of vorige dae se ervarings) met ‘n onderliggende, onderbewuste oplossing van probleme, of van onderdrukte gevoelens.. vgl. Susan se ontstellende en terugkerende drome.

Vergelyk dus hierdie verdedigingsmeganismes met Susan se verthaal se verloop en ook die volgende waarna Smith verwys:

Een van die dinge wat Smith  ontroer het terwyl hy vir Kamphoer

Navorsing gedoen het, was iets wat ’n amateur-historikus in sy Boereoorlog-boek geskryf het.

“Hy het vertel toe hy ’n kind was, het sy oupa en ouma, wat albei in die kon-

sentrasiekamp op Aliwal-Noord was, in daai stadium saam met hulle in die huis gewoon. En hulle het nooit ooit enigiets oor die oorlog gesê nie. Maar hy kan wél

onthou wanneer hulle huisgodsdiens gehou het, het hulle gesing. En wat hy

kan onthou, is sy oupa se lae, krakerige basstem . . . hier onder, donker; en sy

ouma se hoë, dún stemmetjie wat soos ’n vlermuis bo-oor sy oupa se dowwe ge-

kraak gefladder het. En as hulle gesing het, het hulle altyd só hartseer geraak

en begin huil.

“En as kind het hy vir sy pa-hulle ge-vra: ‘Hóékom is Ouma en Oupa so hart-

seer?’ Hulle het hom nie geantwoord nie. As volwassene het hy eers agter-

kom hóékom hulle so hartseer was.“Daar is goeters wat . . . intense erva-

rings wat dikwels . . . daardie mense wat dit ervaar het, het net nie die woor-

de daarvoor nie; kan eintlik nie daaroor praat nie

. . . Óf mense dink dis verby en probeer daaróór leef en dan kom dit op

allerhande maniere terug . . .”

Smith moes as’t ware homself vergewis van die ontwikkeling van die Psigiatrie van die tydperk en hoe die vrou se regte en voorregte gevorder het. Kon Susan studeer in die psigiatrie in Nederland in die tydperk?

Ook is die interessante hoek wat hy gebruik, om die Afrika- en Westerse psigiatrie by mekaar te laat aanklank vind, deur die navorsingswerk van WHR Rivers oor tradisionele medisyne van stamgemeenskappe by te werk. Hy was ’n psigiater wat baanbrekerswerk gedoen het oor die behandeling van wat die wêreld gedurende die Eerste Wêreldoorlog as “bomskok” leer ken het. Rivers was uiteindelik vir my ’n belangrike skakel tussen daardie grot waarin Susan Nell herstel het en die oorlogshospitaal waarin sy later gaan werk het

Nou moes hy die uitdaging aanpak, wat Prof vd Merwe gee vir skrywers van traumaliteratuur:

“Skrywers het die verbeelding sowel as die taalvermoë om litirêre narratiewe te skep wat traumatiese gebeure oortuigend weergee. Hulle kan trauma tot verhaal omskep deur die grense van taal te verskuif en nuwe narratiewe moontlikhede te bedink. In die kreatiewe proses kan hulle gebruik maak van allerlei styl- en struktuurmoontlikhede, wat kan help om die kompleksiteit van trauma outentiek weer te gee –

*aporia, ( weerspreking of onlogiese in die teks) . Susan is verward, dink selfs hulle gaan haar slag. Onlogies om HP op motorfiets te neem,  en te dink sy gaan hom red of vermoor…

*ambivalensie,  wanneer Susan  vir Hurst en Anne ontmoet het sy ambivalente gevoelens oor hulle,  vertrou hulle nie. Ook Jaques. Alhoewel hulle besondere vriende was , het sy hom verwar met haar ambivalente gevoelens: bls 104: “hy was stomverskrik, hy was doodbang vir wie en wat sy is”.    Die hele verhaal is ambivalent; haar verhaal word vertel, maar in werklikheid soek sy haar verhaal; boeiend is  die ambivalensie tussen vergewing of vergelding wanneer sy Hamilton-Peak ontmoet ; die motorfietsrit geen simplistiese beskrywing of oplossing nie. Die leser bly geboei.

*Woorde word aangewend om die karakter se psigologiese groei en ontwikkeling uit te beeld. Bv bls 109. Slagveld. Deurwurm, slagoffer, maar dan ook later die beeld van die lansier wat aangejaag kom op sy perd, lans laag om sy aanvallers  te deurboor. (Susan x Hamilton –Peak)

*Ooptes, ruimtes, spronge in tyd –  Volop in teks.

Smith erken in ‘n onderhoud dat die moeilikste aspek in die skryfproses op die taalvlak lê: om bepaalde stemmings, emosies, ritmes, en klanke in taal gestalte te laat kry (Naomi Meyer)   Poësie–“Ek kan net hierdie een hoofstuk (10, bls 72 – 73))  lees en julle kan self oordeel:

*en ironie.”  (Van der Merwe2014:286).

Ironie:  Oorlog trek haar . bls 40  “Sy het op die boot al daaroor gedink; dat sy hierheen gedryf is deur ‘n krag in haar waarvan sy heeltemal onbewus was” (onbewuste stuur haar na genesing, dit wat sy nodig sal hê).  Sy kry ook dieselfde gevoel as sy per boot Engeland toe reis na die hospitaal vir bomskok pasiënte. Sy is deur drie werklike oorloë, maar haar eie oorlog op individuele vlak bly saam met haar, reis haar lewe deur saam.

Ironie : Bomskok; bls 40 word goed beskryf en bls 47 die ironie..

Britte se oorlog : Ironie  bls 160. “Dinge het verander sedert die oorlog (vroue se stand) . Dis ‘n mooi oorlog, pragtig, hierdie Britte s’n; jy kan jou nie ‘n mooier oorlog voorstel nie.” 

Karakterontwikkeling;  tyd en ruimte

Hierdie twee temas loop saam.  Die skrywer slaag uitstekend daarin om in die gedagtewêreld van Susan te klim. As mens mooi dink, jou gedagtes is gedurig aan die beweeg in tyd, vorentoe, agtertoe, vér agtertoe, huidig.  Dit is eintlik normaal. Maar vir die skrywer is dit ‘n groot uitdaging. Hy moet self tred hou met die ruimtelikheid wat hy skep.

“Ek het met twee sleuteltonele begin: daardie oomblik toe sy die naam van haar verkragter op die deur van ’n kamer in ’n Britse militêre hospitaal herken, en die moment sestien jaar vroeër toe sy as agtienjarige ná haar trauma in ’n grot naby Winburg ontwaak. Ek het geweet ek wil twee stemme gebruik: die vrou as volwassene en as kind. Van hierdie twee aanvangsmomente het die twee verhaalstringe uitgegroei en verweef geraak op maniere wat ek nie voorsien het nie. Stelselmatig het ek agtergekom die een string is ’n beweging vanuit die duister na die lig; die ander ’n teenoorgestelde beweging, vanuit die lig na die donkerte. Maar alles het in die laaste instansie in taal plaasgevind. Dit is waarmee ’n skrywer werk, dit is sy materiaal. Per slot van rekening gaan dit dan oor vakmanskap, oor hoe jy in taal iets geloofwaardigs en aangrypends skep.” (Johnathan Amid onderhoud: LitNet)

Wanneer Susan die onmiddellikheid van die trauma beleef, vertel sy in die eerste persoon, sy is daar; intens, eerstehands, verrinneweerd.  Maar wanneer sy haar verhaal vertel in Europa en Engeland, is dit in die derde persoon. Sy probeer afstand kry, die psigoterapie wat sy bestudeer het, leer haar so.

Die uitbeelding van hoe die hoofkarakter ontwikkel ,  word met intense emosie, fyn en raak beskrywings, beelde en flitse ge-illustreer.  Ritmies, soos poësie. Mens kan saam met haar die verskrikking en verwarring aanvoel.  As mens die boek begin lees, is jy verward; soos die karakter.  Dit begin by ‘n katarsis en werk agtertoe en vorentoe.  En algaande kom mens die verhaal agter. Prof Chris van der Merwe noem dit: “tot verhaal kom”  dis juis die gesegde wat hier goed tot sy reg kom. Elke mens het ‘n verhaal, (sielkunde) en trauma laat jou jou eie verhaal vergeet, breek jou eie verhaal in brokkies en stukkies, en jy sal self die pad moet loop, die pen moet opneem, of in gesproke taal weer “tot verhaal” moet kom. Sodat dit alles weer sinvol in plek val.

Dis dan ook die raad wat die ou Sotho haar gee, gebore uit  voorvader -wysheid:   (94 -95).  Die voormense, die Baroa het die rotstekeninge gemaak,  sodat hulle kan onthou van die oertyd, hulle mag nie vergeet waar hulle voorvaders vandaan kom nie.  Tiisetso sê vir haar sy sal self die pad moet loop en haar eie beeste moet gaan haal uit die verlede, sy moet teruggaan en onthou, die verlede se spoke besweer; die pad alleen loop. . Sy moet die spikkelkoei, die een met baie kolletjies soos ‘n tarentaal, gaan soek, is sy raad. Dit herinner sterk aan DJ Opperman se gedig: “Sprokie van ‘n Spikkelkoei”  wat ‘n fabel is oor skuld en vergelding.  . Sy moet haar spikkelkoei, gaan soek en konfronteer.  Hier is dus die spanningslyn:  tussen fabel en die bonatuurlike , tussen die Westerse en Afrika stamkultuur -psigoanalise,  waaroor Rivers navorsing gedoen het, en wat Susan gefassineer het in Nederland, sy het die metodes toegepas op die pasiënte in die hospitaal in Devon.  Met sang en suggestiebls 96 . Sy het self  die trapeutiese krag van musiek en stories en dans ervaar met die gesingery en dansery van Tiitsetso en Mmamella; dat dit haar gedagtes lig maak,  haar laat onthou van die verlede maar ook vergeet, asof in ‘n trans.  Vir Hurst sê sy die singery laat haar pasiënte dinge uit die verlede onthou, assosiasies en sang is baie sterk, en dit maak die seer draagliker. Op Bls 129 sê sy vir Hurst: “ dat mens deur verhale, soos met liedjies, by die bron van jou genesing kan uitkom En dat genesing en vernietiging dikwels nie van mekaar onderskei kan word nie”  – weer ambivalensie.

Dit is juis die tyd in die grot met die terapie wat Tiisetso en Mamello toegepas het (nie onbewus nie?) en die gesprek met Jack Perry  in Kaapstad wat Susan laat besluit het om in die sielkunde opgelei te word.  Is dit nie dalk een van die aansporings in menige sielkundiges se beroepskeuse nie? Die beleef van eie of naastes, se trauma ?  ”Haar lewenspad het gelei na daardie wonde wat die diepste lê en die stadigste gesond word, die wonde aan die siel.

Susan sê op verskeie plekke dat sy weer gebore is; in die grot, die baarmoeder.  Dat sy twee geboortedatums het en ook ‘n sterfdatum. Bls 241- 242.  Haar tweede stel ouers, die Sotho’s Mamello en Tiisetso kom sterker op die voorgrond as haar eie ouers, want hulle het help rigting gee, help genees, help mens word en haar weer op haar pad gesit.

Sy beleef haar eerste katarsis (Freud) wanneer Mamello haar reinig,  haar fisies help skoon kom , maar dit word ‘n religieuse ritueel, Susan word innerlik gesuiwer; sy huil vir die eerste keer en sit met haar eie liggaam in vrede. Lees bls 114- 115.

Met haar aankoms in Nederland beleef sy die vals euforie en glo sy vas, dat sy hier sal kan leef en oorleef, en soos die mense daar, “so volstrek afsydig, asof agter glas, deur daardie wêreld (kan) loop.  En sy het gedink: “So hoort dit. So kan ‘n mens leef, in hierdie absolute vreemdheid, in algehele afsydigheid.”  Die absolute onderdrukking van emosies in die onderbewuste. Bls 243. Dis ook hoe sy haar “verhouding” met Jaques beskryf en beleef. Afsydig, onaangeraak, sy stoot hom weg.

Sy gaan Engeland toe omdat daar nou sale vol mense lê wie se binneste ‘n spelonk vol vlieënde bomskerwe geword het . ‘Dis die ménse in die oorlog wat my trek’, het sy gesê” (bls 43). Dit is egter ‘n teenstrydigheid met wie sy vir die wêreld gewys het sy is: Ongevoelig en afsydig. Die verhaal word dan baie slim verweef rondom die twee rigtings en raakpunte in die psigiatrie, deur die werk van Rivers en Freud toe te pas in die ontwikkeling van Susan Nell se lewe.

Maar ‘n gedurige spanning word in haar uitgebeeld.  Bls 192 , 219  Sy was later nie eers bewus daarvan nie.  Frommeling van haar rok, ‘n gedurige onbewuste handeling. As sy met Hurst praat,  is sy altyd bedag op wat om te sê en wat nie. Sy leef dus ‘n leuen, steeds. Het nog nie vrede met haar identiteit gemaak nie, wil nie sê sy kom van Suid-Afrika nie. Die onthou maak haar steeds senu-agtig.

Verwarde Seksualiteit is altyd ‘n ondertoon. By die skuld en skaamte.

Bls 161 – steeds in Engeland het sy nog die gevoel; , toe sy alleen pub toe gaan, voel sy hoe almal haar aankyk:  Vroualleen, Hoer!

Die geval in die skeepsruim met die Hollanders oppad van Kaapstad  Holland toe  bls 190 en verder  lees. Haar wegskram van enige lyflike aanraking, ook  op die posboot na Devon.  Met Jaques, haar sg geliefde; kyke wat soldate haar gee, asook mans oor die algemeen, grynsend met hulle bolip weggetrek soos ‘n spuls ramerg.

Haar tweede katarsis; die ontmoeting met Hamilton-Peak.  Sy is verlam, die naam wat sy nooit kon sê nie, word deur Hurst genoem: “en dis asof sy met die noem van daardie naam opgeraap word –sy voel die rukking asof sy in die oog van ‘n warrelwind staan  – en neergesmyt word tussen ‘n werpsel tente op ‘n godverlate Vrystaatse vlakte”.  (p9) Sy sien eerste die oor raak, (baie goeie beskrywing) .  Sy eien haar verkragter aan die hap in die oor, dis haaar merk.  Sy het hom ook soos ‘n skaap gemerk! Let op die sterk emosie wat loskom. Lees p 8.

Haar derde katarsis is wanneer die woede losbreek. Sy wil hom doodmaak. Die ambivalensie word beskryf, gaan sy hom doodmaak of gesond? Hoe gaan sy dit doen?

Hy was die verkragter en sy die slagoffer; nou is dit byna asof sy hóm verkrag. Sy voel die krag van die motorfiets se enjin en sien hoe Hamilton-Peake se gesig vertrek is van vrees en afgryse. Sy is meedoënloos en hard, haar lag is soos die gegier van ’n roofvoël (181). Dit is haar manier om die mag en beheer terug te kry wat sy verloor het toe sy verkrag is. Hamilton-Peake moet weet wie sy is en gekonfronteer word met wat hy aan haar gedoen het; hy moet sy rol as die skuldige in die storie erken en haar as die verontregte eien. Daarom neem Susan sy hand in hare en laat hom voel aan die litteken aan haar kop, die plek waar hy haar indertyd met ’n whiskybottel getref het. Kort hierna sterf Hamilton-Peake, en dit lyk of die motorfietsrit die direkte oorsaak van sy dood was. Susan het haar wraak gekry; die magtelose vrou het beheer herwin; sy het oorleef en hy het ondergegaan.

Deur die afrekening met Hamilton-Peake het Susan aan haar verhaal ’n tipe voltooiing verskaf. Maar ook dit is nie so ’n eenvoudige saak nie. (Van der Merwe LitNet Akademies -resensie – essay)

Sy sê sy het Hamilton-Peake doodgemaak, nadat sy aanvanklik dit nie erken het nie, Hurst het haar egter verontskuldig en toe word sy woedend dat hulle, Hurst en Anne die taak van haar durf wegvat. Dis sy wat hom doodgemaak het, Bls 222 …”daar neem sy ‘n greep op haar lewe en sê: “ek het hom doodgemaak”.  Maar Hurst het haar aangekyk en rustig gesê: “dan is dit afgehandel” (subteks  “Jy word gesond, jy het jou spook en werklike aanvaller begrawe.)  . Susan besef gaandeweg “ Jy is nie jou oorlog nie” Jy moet jouself losmaak van jou oorlog ten einde jouself terug te kry. bls 48

Terug by Reymaker in Nederland sê Susan “Ek was omtrent in ‘n oorlog”. LEES bls 232

Ten slotte:

Reis gedagtes: ‘n  Mens se lewe is ‘n reis. Hare het twee keer begin Op  Bls 197 sê sy soms is dit beter dat ‘n reis vroeg eindig.  Dit sluit aan by die tweespalt ; begin en einde; tuiswees of gedurig op reis wees:

Susan het tot verhaal gekom. Sy het afsydig agter glas en ys geleef,  ” totdat die Groot Oorlog uitbreek en iets soos ys in haar laat kraak het “ lees verder bls 243

Notas en bespreking deur  Mariana Celliers
Mariana Celliers