The Fifth mrs Brink

The Fifth Mrs Brink: A MemoirThe Fifth Mrs Brink: A Memoir by Karina Szczurek

My rating: 5 of 5 stars

Hierdie een was vir my ‘n spesiale leeservaring. Die band tussen Brink en Szczurek is amper tasbaar. Dit gaan nie net vir my oor my fassinasie met Brink as mens en skrywer nie, maar ook oor Karina Szczurek se besondere skryfvermoë.

For a few seconds before our courage failed us, the night stood still in anticipation. Reason prevailed, but not in any conventional sense. There was no articulate decision taken or any logic involved. The subliminal stirrings of mutual attraction simply remained suppressed, not permitted to manifest themselves as real thoughts, or actions.(KS)

Vir solank ek kan onthou, was André P Brink die hoogste op my lys van gunstelingskrywers. Toe Nicolette saam met Die Ambassadeur oorsee gerinkink het, was ek maar self ‘n blote kind en het glad nie Ingrid Jonker in verband gebring met die karakter Nicolette nie. Waarom sou ek? Dis tog ‘n verhaal wat stelselmatig oor die dekades bekend geword het aan ons gewone lesers. In elkeen van sy boeke wat daar altyd iets universeel aan sy vroulike hoofkarakter, in so ‘n mate dat ek my eenmaal lank gelede vererg het en gedink het Brink kyk eensydig na vroue, dat hy ‘n illusie najaag en dat hy nooit die ideale vrou of vrouekarakter sou kry nie. Dit het eers later aan die lig gekom dat die vrouekarakters geskoei was op die beeld wat hy van Ingrid Jonker in sy kop gehad het. Eers by nabetragting kry ek die indruk dat hy sy karakters geskoei het op wat hy gehoop het Jonker sou kon wees.

Whether something really happens or not is not the issue, what is most important is the possibility and the faith in the chance of its potential happening. (KS)

The Fifth Mrs Brink is die memoir van skrywer, resensent en akademikus Karina Szczurek, Andre P Brink se vyfde vrou. Sy skryf oor haar lewe, haar liefdes, maar veral oor haar lewe met André Brink en hulle onvoorwaardelike liefde vir mekaar. Mens sou kon redeneer dat hy na vier mislukte huwelike genoeg ervaring gehad het om slaggate te vermy en so ‘n sukses van sy vyfde huwelik maak. Daar was egter ‘n baie besondere band tussen hulle, sedert hulle eerste ontmoeting.

His tired blue eyes lit up when he saw me. I thought, Not bad for a sixty-nine-year-old! And I stretched out my hand to shake his, introducing myself. There was an instant connection, a spark of recognition. Yes, love at first sight. (KS)

Daar is min mense wat werklik bevoorreg is om hierdie ‘herkenning’ te ervaar, daardie konneksie op alle vlakke, daardie sielsmaat aan wie jy met hart en siel en liggaam verknog is. Lyfliefde. Wanneer ons dit dus sien gebeur, gryp dit ons aan. Hierdie diep verbintenis was ook daar tussen Brink en Jonker, soos wat ons gelees het in Vlam in die sneeu. Hulle omstandighede , ouderdom em lewensrypheid het nie toegelaat dat hulle hulle lewe saam sou spandeer nie.

Dit is vir my opvallend hoeveel ooreenkoms daar is tussen die lewenspad wat Ingrid Jonker gestap het, en dié van Karina Szczurek. Beide van hulle het ‘n intense liefde vir taal en die vermoë om kreatief daarmee te werk. Beide is ontheem as kinders, hulle moes geweldige verliese verwerk. Twee pragtige sterk vroue, intens maar tog weerloos.

As a child I had to learn to cope with constant loss. People around me were not dying, but I was losing them. Along with them my homes, schools and everything else that mattered. . . . I was that rare creature: a woman without regrets. There were many things I had not been proud of, but I was not ashamed of any of them, and I definitely did not regret anything.

Daar was ook ooreenkomste hoe hulle ander verhoudings hanteer het.

Fidelity and I do not have a particularly good record. I have passed through too many men’s lives, unnoticed by their wives. Sex purely for physical satisfaction has always left me empty and saddened afterwards. (KS)

Hulle het dieselfde man intens liefgehad.

André read me even when I was silent. He saw all of me, and he still wanted me. He thought I was beautiful. . . . For ten years he saw me. This is not a light or obvious observation. Most people do not see you. Many look, some even stare, but few see you, even fewer know you. With André I had no doubt of being visible, the whole me, inside and out, most of the time. He witnessed and acknowledged me, and I felt recognised, fully reflected in his presence. Then he was no longer there. (KS)

Het Karina Szczurek in hierdie lewe voltooi wat Ingrid Jonker na gesmag het met haar hele wese? As jy aan reïnkarnasie glo, sou jy kon redeneer dat Ingrid Jonker hergebore is as Karina Szczurek. Daar is vir my ook fisieke ooreenkomste in hulle gelaatstrekke, mond, ken, gesigstruktuur en profiel.

All I really know is that there will never be a time without you, André. Our journey continues. May the skies be generous with light. (KS)

 Kliek HIER om die eerste 10% van die boek gratis te lees.

View all my reviews

Advertisements

Oorkant jou: ’n Verhaal uit die binnekamer

Oorkant jou: ’n Verhaal uit die binnekamerOorkant jou: ’n Verhaal uit die binnekamer by Juliana Coetzer

My rating: 5 of 5 stars

Normaalweg is daar in elke boek sekere gedeeltes of karakters wat my minder beïndruk as ander, dan gebeur dit dat ek daardie dele vluglees. Oorkant jou was die uitsondering, ek het elke paragraaf met aandag gelees en dele herlees, ek het soveel dele op my Kindle gemerk, dat ek net sowel die hele boek kon merk.

Hierdie boek het my op ‘n diep vlak geraak, asof dit ook my groeiproses was, dit was asof universele emosies en gedrag uit ʼn bron van buite geneem is en op ʼn vlak aangespreek is wat in ons almal se onbewuste teenwoordig is. Ek probeer/nog ontleed waarom dit my so geraak het. Vermoedelik het dit te doen met my eie oortuigings, hoe dit inpas met die loop van elke mens se lewenspad en die mense wat saamstap daarop.

Lees my lesersindruk op LitNet.

View all my reviews

Die laksman se dogter

Die Laksman se DogterDie Laksman se Dogter by Gerda Taljaard

My rating: 5 of 5 stars

Hierdie boek het my totaal oorbluf gelaat. Die verhouding tussen Rosaria en Annalisa was so ongelooflik verwikkeld, met al ‘n ouer se emosies en vrese ingebou, die liefde vir ‘n kind wat ook haat en resentment insluit. Dit waartoe ‘n moederdier in staat is, wat nog nooit so beskryf, asof hierdie verhaal reeds gebeur het en die skrywer bloot die tragiese gebeure opteken. Dit het my heeltyd laat voel soos die waarheid, wat vreemder is as die fiksie wat dit voorgee om te wees.

Die aanhaling uit Ian McEwan se roman The Cement Garden beskryf die boek perfek: “At the back of my mind I had a sense of sitting about waiting for some terrible event, and then I would remember that it had already happenend.”

View all my reviews

Notas by die bespreking van BUYS

Notas wat deur Marèl de Jager gebruik is by Kleinmond Leeskring se bespreking van BUYS, deur Willem Anker. Net om die boek te lees neem my besonder lank, om my kop en vooroordeel rondom Coenraad de Buys gebuig te kry. Om die voorbereiding vir hierdie bespreking te kon doen, soou my ‘n jaar geneem het.

BUYS ‘n GRENSROMAN – WILLEM ANKER

1. Inleiding

2. Pryse

3. Skrywer

4. Wat maak Buys so ‘n wenner:
Commendatio Hertzogprys

5. Agtergrond:

a. Buiteblad
b. Anker oor Buys: boek en karakter
6. Coenraad de Buys:
a. Histories
b. Anker s’n
7. Onverskrokke eiesoortigheid
8. Kritiese blik op mites van heldhaftige en Godvresende boerepionier in SA
9. Gedeelde geskiedenis van moord, roof en plundering, gedeelde noodlot
10. Karakterisering: Buys as roofdieragtige figuur = unieke kragtoer
11. Alom-buys: relevansie vir hede vernuftig bemiddel
12. Slotgedagtes
1. INLEIDING
Welkom by die gesprek oor ‘n boek wat, soos sy hoofkarakter, robuust, eiesoortig, onverskrokke en hoogs verwikkeld is; wat so groots is, dat dit moeilik in ‘n beperkte tydsgreep bespreek kan word
Van die wat gelees het – kort kommentare Baie van ons lesers het die boek nie goed aanvaar nie: “weird” “kru” “dierlik” “onheilig” “te erg” of: “die man is darem te erg!” was sommige van die kommentare wat gehoor is. Julle sal onthou dat ons vroeg in die jaar moes besin oor ‘n voorstel dat die boek van die lys verwyder word; ‘n voorstel wat gelukkig nie deur die vergadering aanvaar is nie.
En tog word dit bekroon met al die grootste pryse! Wat hèt hierdie boek? Wat maak dit so besonders?
Kom, ek nooi jou; swerf saam deur die wilde ontdekkingsreis wat Buys is
Open met skriflesing: vanuit die Nederlandse Staten Bijbel (1911)`Openbaring :6 verse 7 en 8
Johannes se weergawe van die gesig van die Een wat op die troon sit, met ‘n boek met sewe seëls verseël in Sy regterhand, die Lam wat waardig is om die die seëls oop te maak en 4 dieragtige lewende wesens wat insette lewer:
7. En toen het het vierde zegel geopend had, hoorde ik eene stem van het vierde dier, die zeide:“Kom en zie! 8. En ik zag: en zie: een vaal paard, en die daarop zat, zijn naam was de dood; en de hel volgde hem na. En hun werd macht gegeven om te dooden tot het vierde deel der aarde, met zwaard en met honger; en met den dood, en door den wilde beesten der aarde”
Buys: (p9) eerste woorde: “Kom en zie!” bladsy 12: Kom en zie! Kom kyk hoe die land sy seëls oopbreek vir jou. Hier waar die Melkweg span soos die ruggraat van ‘n halfgevrekte vaal perd, wat duiselend die gewelf oor De Lange Cloof bo hou
Kom en zie! Inderdaad!

2. PRYSE
Gedurende 2015 word Buys die ontvanger van 3 van die grootste literêre pryse:
Die KykNET-Rapportprys vir fiksie (R2oo,ooo)
Die UJ- prys vir skeppende werk
Die W A Hofmeyr-prys vir Afrikaanse fiksie
In 2016 word die Hertzogprys aan Buys toegeken – die hoogste eer wat ‘n Afrikaanse skrywer kan toekom
Die Hertzogprys:
Dit is ‘n jaarlikse toekenning deur die SA Akademie vir Wetenskap en Kuns, aan ‘n skrywer vir hoogstaande werk gelewer. Die beoordeling word deur die 7 lede van die letterkunde kommissie gedoen
Die prys is vernoem na Genl J B M Hertzog, wat na sy regsstudies aan die Victoria College in Stellenbosch, in 1892 ‘n doktorsgraad in regte in Amsterdam behaal het. Hertzog was nie net die Prokureur Generaal, sowel as die Direkteur van Onderwys van die Oranjerivier Kolonie, wat in 1907 selfregering verkry het nie, hy was ook een van die grootste kampvegters vir Hollands/Afrikaans en vir die ontwikkeling van Afrikanerkultuur
Hy het hom beywer vir:”een lichaam te bevordering van de Hollandse taal en letteren in Zuid Afrika” en was dus die inisieerder van die Akademie wat in 1909 tot stand gekom het
(Die Burger: 1 ste uitgawe: 26 Julie 1915; 1 ste artikel in Afrikaans: 1916; Bybel in Afrikaans: 1933)
In 1908 het die Vrystaatse parlement ‘n nuwe onderwyswet aangeneem, wat dubbelmedium (Eng en Hol) en hoër besoldiging vir volkome tweetalige onderwysers meegebring het. As gevolg hiervan was Hertzog in 1910 in ‘n lastergeding betrokke. Die Afrikanervolk het mildelik bygedra tot ‘n fonds vir sy gedingkoste; soveel so dat hy in 1914 ‘n skenking van £1,200 aan die Akademieraad gemaak het. Die rente hierop moes aangewend word as Afrikaans Letterkundige prys Dit is gepas na hom vernoem
Sedert 1923 kom alle gepubliseerde Afrikaanse boeke in aanmerking, en sedert 1928 word prosa, drama en poësie afsonderlik en beurtelings bekroon
In 1915 gaan die eerste toekenning aan Totius vir Trekkerswee (Poësie)
In 2015 is Tertius Kapp die ontvanger vir sy dramas “Oorsee” en “Rooiland”. Kapp is Anker se goeie vriend wat meesal die eerste is om sy nuwe geskrifte te lees

3. DIE SKRYWER
Geskiedenis:
Willem Petrus Pienaar Anker is op 3 Februarie 1979 op Citrusdal gebore en is oudste kind en enigste seun van die gesin Op ouderdom 3 verhuis hul na Wellington, waar Willem in 1996 matrikuleer aan die Hugenote Hoërskool
Hy onthou dat hy as kind, een vakansie in sy oupa se huis, ‘n vertaling van ’n Louis L’Amour verhaal prober lees het, wat, weens die swak vertaalwerk, effe onverstaanbaar, maar tog fassinerend was. Behalwe die algemene polisie- en brandweerman, wou hy toe ook cowboy, Indiaan, kroek, ridder, draak, spioen en vegvlieënier word! Was dit dalk vroeë tekens van sy belangstelling in die nomadiese en eiesoortige?
Huppelkind van WO Kuhne was die eerste boek wat hy self deurgelees het en is nog steeds ‘n gunsteling, maar toe hy in matriek Albert Camus , Hermann Hesse en Etienne Leroux ontdek, “was die koeël regdeur die kerk en anderkant uit”
Aan die universiteit van Stellenbosch behaal hy, onder leiding van Marlene van Niekerk, in 2003 ‘n MA-graad in kreatiewe skryfkunde, en in 2007, op ouderdom 28 , die graad D Litt met Prof Louise Viljoen as promoter. Die titel van sy proefskrif: “Die nomadiese self: skisoanalitiese beskouinge oor karaktersubjektiwiteit in die prosawerk van Alexander Strachan en Breyten Breytenbach” In gewone taal: die gebruik van die nomadiese figuur of swerwer in die werk van Strachan en Breytenbach – ‘n intensiewe studie van meer as 600 bladsye!
Na verwerwing van die M-graad, kon hy nie werk kry nie en het hy vir ‘n 3 maande werkvakansie na Edinburgh gegaan waar hy sekuriteitswag moes wees (aaklig!) Hy het ook sy goeie vriend Tertius Kapp by die KKNK gaan help met sy produksie, (hulle het oa grafte grawe!) en het so toevallig toneelskrywer geword
Tans doseer Anker self kreatiewe skryfkunde aan die US. Hy is getroud met Christine Truter en woon op Stellenbosch
Werk:
a. Teater:
Sy werk saam met Kapp by die KKNK lei daartoe dat hy ‘n bekroonde skrywer van ruimtelike teaterstukke word: meeste se titels begin met “S” en meeste word met pryse bekroon Paar voorbeelde:
2004: Skroothonde vir Aardklop –aartvarkprys vir innoverende werk;
2006: Slaghuis – Sanlam prys vir Afr Teater, gepubliseer in 2007;
2009: Skrapnel – verskeie pryse o.a. Aartvarkprys vir grensversverskuiwende werk
2015: Samsamasjien – veskeie pryse o.a. Afrikaans Onbeperkprys en Fleur de Cap teaterprys
Waag ook sy hand aan vertalings en ontvang weer eens verskeie pryse daarvoor bv Sarah Kane se “Crave” wat “Smag” word
b. Prosa:
In 2002 kry sy eerste roman “Siegfried“ sy beslag as deel van sy MA studie in Kreatiewe skryfkunde Onder die titel van “Sirkus” word dit deur verskillende uitgewers afgekeur, omdat dit “tè eksperimenteel” is!
Nadat dit weer òòr gedink en geskryf en geskaaf is, verskyn dit in 2007 as “Siegfried”
In 2008 word die UJ Debuutprys, sowel as die Jan Rabie/Rapportprys vir skeppende werk, daaraan toegeken
In 2012 volg die grote: Die Jan Rabie/Marjorie Wallace Beurs vir skeppende skrywers Die R350,000 stel hom in staat om 2 jaar lank die omvattende navorsing en skryfwerk vir Buys te doen.“Ek kon op my agterstewe sit en skryf en skryf en skryf. Ek kon opspring en ver gaan reis in die spore van die verloopte trekboer om te sien hoe die doringbome en miershope langs die Visrivier anders en dieselfde lyk as die doringbome en miershope in Botswana. Ek kon weer gaan sit op die einste bas en verder skryf. Dit het my baie ryk laat voel”
“Buys” verskyn in 2014 en ontvang daarna die groot literêre pryse soos reeds genoem. Anker word die eerste skrywer wat beide die UJ Debuutprys, as die UJ hoofprys ontvang
Wat Anker sê:
a. Oor prys:
Om vanaand hierdie prys te ontvang vir my tweede roman; nog ‘n boek oor ‘n opgeneukte man wat verdwaal in Suid Afrika, is ‘n enorme eer, verrassing, bevestiging en aanmoediging

b. Oor skryf:
Enige kuns moet eerder die werklilheid versteur as wat dit finale antwoorde prober bied – versteuring dus eerder as bekering; om te ontwrig eerder as te onderrig (NB)

c. Oor geweld:
Geweld is die fondament van die beskawing; dit was nooit anders nie en gaan nooit anders wees nie (ons sou graag wou hê dit moes liefde wees)
Kuns, bv skryf, maak dit moontlik om aspekte van die lewe, soos bv geweld, te verken en in ‘n mate te trotseer of te besweer, sodat mens dit uit jou gestel kan kry

4. WAT MAAK BUYS SO ‘N WENNER: (die mees verdienstelikste vir die prys vir uitnemendheid)
Aangesien die commendatio vir die Hertzogprys eers gelewer word by die prysoorhandiging in Oktober, het die Letterkunde kommissie van die Akademie, na die prysaanwysing, die volgende motivering opgestel:
“Willem Anker se verbeeldingryke historiese roman oor die grootliks onbekende lewe van Coenraad de Buys is ‘n hoogtepunt in die Afrikaanse prosa die afgelope paar jaar

Die roman bied ‘n kritiese blik op standhoudende mites oor die heldhaftige en Godvresende Boerepionier in SA

Dit beklemtoon verder ‘n gedeelde geskiedenis van roof, moordslag en plundering wat sowel swart en wit, as mens en dier deurlopend tot in die hede, in ‘n gesamentlike noodlot verenig

Die relevansie van Buys se geskiedenis vir die hede, word vertelmatig besonder vernuftig bemiddel deur die kommentaar van “Alom Buys” –‘n alter ego van Coenraad de Buys, wat vanuit die hede terugkyk in die verlede

Die karakterisering Van De Buys as roofdieragtige figuur, met ‘n amorele instelling tot die bestaan, is ‘n unieke kragtoer in Afrikaans

In sy onverskrokke eiesoortigheid is Buys ‘n roman wat die Afrikaanse prosa in ‘n nuwe rigting stuur, sonder om af te dwaal van die goedgevestigde tradisie van betrokke literatuur in Afrikaans

5 AGTERGROND
A. Buiteblad:

Titel: “Buys” – historiese karakter /feit gemeng met fiksie
Sub titel: ‘n Grensroman – sub genre, vergelyk: “ My Kubaan” en “Blood Meridian” maar ook roman wat verskillende tipes grense: literêr fisies en simbolies, toets en oorskry en die betreklikheid daarvan ondersoek (tema).
(p59) “niemand stap twee maal deur dieselfde Visrivier nie”
Honde: ‘n iStock afbeelding van 4 hïenas (wolwe in die volksmond) wat dreigend naderstaan Die trop honde wat gaandeweg meer soos wolwe word, verteenwoordig die “dier”element (tema)
Bloedspatsels: ‘n Vae verwagting van ongenadige brutaliteit en geweld (tema) word verwek
Groen agtergrond: natuur
Ingrid Winterbach se (briljante) woorde: ”Briljant verbeel en verbeeld” – ‘n kunswerk is bedink .
“Daar is niks skroomvalligs aan hierdie roman nie” Leser weet: dis hard en reguit soos die land, die geskiedenis, die hoofkarakter.

Agterblad: 3 aanhalings uit die roman:
Die eerste verwys natuurlik na die Franse Revolusie van 1798-1799, met sy slagspreuk.van Vryheid Gelykheid en Broederskap, wat wel ‘n invloed op die boere gehad het
Die tweede: futiele ambisie, futiele stryd (verganklikheidsmotief)
Die derde: Oorkant die grens maw waar wette en reëls nie geld

B. Anker aanhalings oor Buys: roman sowel as karakter
Na sy eerste roman, het hy ‘n idee gehad vir ‘n boek oor ‘n tipe “outlaw” soos bv. Dirk Ligter, maar toe ontmoet hy Coenraad de Buys in Max du Preez se boek: “Oor Krygers, Korrelkoppe en Konkelaars”. Aanvanklike navorsing het bevestig dat dit ‘n baie groot en tydrowende projek sou wees Gelukkig het die beurs dit moontlik gemaak

“Om met ‘n historiese karakter te werk, wat ook kan funksioneer as fiktiewe karakter, was een van die moeilikste fasette van die skryf, want jy is gebind aan sekere feite en ‘n basiese lewensverloop. Soms het jy die feite, maar moet jy die motiverings uitdink”

Hy moes baie goed dink oor wie of wat Coenraad de Buys was: volkslegende, historiese karakter, fiktiewe karakter, of almal. Sy werksreël was om te hou by die feite waar hul te vinde is,” maar soms is die waarheid oor ‘n lewe meer storie as feit! “

Hy was gefassineer deur hierdie eenman-oorlogmasjien wat alle vorme van grense geminag het.
Hy het egter nie van hom gehou vanweë sy rassisme en die laakbare manier waarop hy mense, ook die ná aan hom, behandel het nie. “Ek was aangetrokke tot die onoplosbare teenstrydighede”

Tydens sy navorsing, het hy op Buys se spoor deur die land gereis. Hy het ‘n sterk gevoel van weerloosheid ervaar en dat jy aan jouself oorgelewer is. Buys wou heeltyd wegkom van iets. “As jy so op die vernietigingsbaan bly, is die een ding waarvan jy veral wil wegkom, juis jouself”
6 COENRAAD DE BUYS
A Historiese Buys:
Die raamwerk waarbinne Anker moes werk. Oor die eerste 40 jr is daar geredelik inligting, daarna is dit maar skraps. Buys se seun Michiel, het wel later een en ander vertel

(slegs enkele hooftrekke word genoem – let op al die grense waaroor hy gaan)

1761: 110 jaar na Van Riebeeck se aankoms – distrikte van Wellington, Stellenbosch en Swellendam bestaan Die land is woes en leeg, behalwe natuurlik vir die inheemse volke wat dit bewoon en besit
Coenraad de Buys gebore op plaas in Montagu dist. Agterkleinseun vam Hugenoot Jean du Buis van Calais; kleinseun van ryk Bolandse boer; seun van verarmde Jan
1769 (8jr) Jan sterf. Buys steek eerste grens oor: hy gaan woon by sy halfsuster Geertruy, getroud met David Senekal, van Swellendam Hy help botter maak vir ‘n deel van die wins. Wanneer hy seker is dat David hom verkul, vat hy hom hof toe en wen
1782 (21 jr) Buys huur plaas naby Boesmansrivier in die Zuurveld (huidige Willowmore dist.)
1786: Die Visrivier is die amptelike grens van die kolonie en die Graaff Reinet dist word geproklameer. Buys trek na plaas Brandwacht in die gebied en huur 1789 nog twee plase by. Hy woon saam met Khoi Khoi-vrou, Maria van der Horst, by wie hy 7 kinders het
1792: Dis amptelik aangeteken dat hy geen huur op enige plaas betaal nie. Hy oortuig die owerhede om die huur af te skryf as vergoeding vir baie beeste deur Xhosas van hom gesteel, terwyl dit inderwaarheid hy is wat van die Xhosas steel!
1789 – 1795: Langa val Zuurveld binne; Buys word beskuldig dat hy die hoofmanne se beeste en vroue gesteel het en word dus deur beide trekboere as Xhosas vir “oorlog” blameer. Die Zuurveld word as geskroeide aarde gelaat en Buys verloor al sy eiendom
1797: Buys word voëlvry verklaar en kry 2 maande om Kolonie te verlaat. Hy word genooi om In die kraal van die jong Xhosa hoofman Ngqika/Gaika te bly en sy raadgewer te wees.
Buys belowe sy dogter as vrou aan Gaika en trou met Gaika se ma,Yese; erg korpulent en voorste reënmaker (baie invloed) In die tyd ontwikkel hy ‘n besonderse vriendskap met dr Van der Kemp, Londense sendeling, waarskynlik omdat beide buitestaanders, intelligent en eksentriek was.
Hy neem ook ‘n Temboe-vrou

1801 Oujaarsdag: Na versuring van verhoudinge, verlaat Buys, Van der Kemp, ‘n paar burgers en Engelse drosters, asook al Buys se vroue, houvroue en kinders Gaika se “Groot Plek”
1802 Mei: Na baie wedervaringe is hul terug in Graaff Reinet, maar in tweede helfte van jaar swerf Buys weer tot anderkant Xhosas (Natal?).
Sy vierde vrou, Elizabeth, kom by (moontlik ‘n suster van Mzilikaza van die Matebele)

1803: Die Nederlanders is in beheer in die Kaap met die Oosgrens as prioriteit en hulle reël ‘n ontmoeting met Buys en Gaika Hul bestempel Buys as “mees gevaarlike man in Kolonie” maar ook as treffend en intelligent. Vgl ook Lichtenstein se verrassende beskrywing( p430).
Hierdie is ‘n keerpunt vir Buys: op ouderdom 42 gaan woon hy op plaas d’Opkomst, Dist Swellendam. Hy versoek om as wettige burger herstel te word en doop selfs 3 van sy kinders!
Die poging om rustig en binne die reg te lewe, duur ‘n dekade

1814 (52 jr): Buys kom weer in opstand en nou met oorgawe! Hy trek finaal uit die Kolonie (redes onbekend – moontlik veranderde jagwette, sy vroue wat aanstoot gee, en/of sy getuienis teen Kwaade Martha) Gaan na Bastaards (Griekwas) noord van Gariep/Oranje.
Buys is eerste wit pionier in die gebied waar geen wette of reëls bestaan en waar private leërs heers. Buys koöpteer Danster en sy gewapende Xhosas by sy eie milisie wat uit verskeie stamme bestaan.

1818 (57 jr) Die Trans-Orangia word te gevaarlik en Buys trek noord na huidige Limpopo : die eerste wit Transvaler

1818 – 1824 Daar bestaan verskeie gerugte oor waar Buys hom bevind en hoe sleg dit hom gaan Hy dra waarskynlik klere van vel en jag met pyl en boog. Hy trek deur die huidige Vrystaat, Noordwes, Mpumalanga en Limpopo en waarskynlik ook Mosambiek

1821: Geen verdere inligting oor Buys

Sy lewe eindig gepas as raaisel alleen in wilde Afrika

1880: Pres Paul Kruger skenk ‘n stuk grond tussen die huidige Vivo en Makado aan die Buys nakomelinge, wat feitlik elke genetiese bloedlyn van die destydse SA bevat. Dit staan bekend as Buysdorp en die Buysvolk bly steeds daar as een groot gelukkige familie! (Vergelyk p390 i.v.m. Buyskop)
B Anker se vlees en bloed Buys met die onoplosbare teenstrydighede:

Coenraad lyk na sy moeder, die aantreklike, formidabele Christina Sy is 8 jaar ouer as Jan en het reeds 2 mans en 5 kinders agter die blad wanneer hulle trou Saam het hulle nog 5 wat oorleef Jan se dood, soos sy lewe, word beskryf as “klein en gedwee”
Christina trou ‘n paar maande later met ‘n man 20 jaar jonger Sy het min tyd vir Coenraad – op 14 sien hy haar die laaste keer
G’n wonder, dus, dat hy vroeg al volwasse en selfstandig optree nie; of dat hy aanklank vind by die leefwyse van die trop honde nie – sy instaan-familie; of sy latere disposisie teenoor vroue?

Dinsdae leer Geertruy hom lees want “woorde kan hard werk as jy hul reg inspan soos flukse osse” Hulle leer van hebben en zijn: “Onthou Coen: Wat jy is, moet meer wees as wat jy het” Hy maak aspris foute sodat die les langer kan duur Sy gee hom ook ‘n drukkie. Sy insiggewende opsomming: “Wij hebben elkaar, wij zijn van elkaar”
Sy leer hom ook Openbaring opsê

Van Hugenoot tot koning van die basters, ontwikkel Buys ‘n veelheid van karakters – oneindig kompleks en onvaspenbaar; groter as groot! Op verskeie plekke in die roman lys hy self sy verskillende name en gestaltes, (beginnende p 9) en beskryf hy homself: “Die burgers verkyk hul aan my. Ek voel groter as my sewe voet, ek verlustig my aan my eie stem”(p85)
Aan die een kant is hy buitestaander,sinikus, rebel, anargis, onapologetiese dwarstrekker, amorele, onverskrokke grens-uitdager van elke denkbare grens: lands-grense en –wette; tussen wit en swart; man en vrou; mens en dier; gevangenisskap en vryheid; selfs lewe en dood
Een voorbeeld: Tydens ‘n herhaling van hul kinderspeletjie, skiet hy sy jeugvriend koelbloedig dood, omdat hy tydens Buys se afwesigheid, Nombini by hom laat intrek het.(p134) Maar self het Buys geen vrae oor enige vrou of verbintenisse nie.
Aan die ander kant: denker; filosoof; skrywer; humoris; leier en selfs depressie-lyer. Ook minnaar, vader; vriend; natuurliefhebber
Hy sien om na, en tree teer op teenoor sy vroue en kinders; leer sy kinders speel, plant en jag
Hy skryf ‘n kosbare brief aan sy vroue (p 118) Hy huil oor sy gesin, en oor sy perd (goeie een) Probeer soms huisgodsdiens hou
Hy neem mooi afskeid van sy vriende: Gaika (p261) en Van der Kemp, hoewel hy lg se kosbare sakkie loodletters gaps om later koeëls van te maak
Swaer David, van wie hy niks hou, het ‘n indrukwekkende lys benamings: Droeskop of Doodskist David; ook Slangentyfus Senekal
Hy preek einste Openbaring 6 met ‘n bulderende stem vir die sendeling wat kom hulp vra, sodat diê liewer die hasepad kies (p47)
Sy onderhoud met Van der Mist, (p266 – 269) is ‘n juweel

Maar, by latere nabetragting (p369) erken hy dat hy duur moes betaal vir sy vroue en dat hy nooit regtig ‘n vader was nie

Beide die afgeskeepte kind –Buys, as die verrinneweerde, verswakte senior-Buys, word met groot deernis beskryf – ‘n aangrypende uitbeelding van die vergangklikheidsmotief

(Die verskillende aspekte in die commendatio genoem:)
7 ONVERSKROKKE EIESOORTIGHEID
Die roman toon verskeie unieke eienskappe wat die grense van “historiese roman” verskuif en Afrikaanse prosa in ‘n nuwe rigting stuur
1. Die indeling in tydvakke: 1761 -1798, 1799 – 1801, 7-8 Nov 1814 en 1814 – ipv hoofstukke. Lewens- en geskiedenis-fases word sodoende gedefinieer
2. Die skryf van die roman in die eerste persoon en die “ek-vertelling” wat soms as ‘n bewus- synstroomvertelling aangebied word: bv met Elizabeth se afsterwe (p412)
3. Die gebruik van ‘n alwetende ek-verteller, nl Alom-Buys, om die begrensinge van tyd en plek te oorskry en die leser direk aan te spreek
4. Die onverskrokke hoofkarakter wat ekstreem ingekleur word – Anker waag selfs om ‘n homo-erotiese element in te skryf. ‘n Unieke, onvergeetbare karakter word in die Afrikaanse letterkunde geskep
5. Die feit dat Anker, in teenstelling met ander skrywers in die genre, nie poog om die historiese figuur te verklaar nie, ten spyte daarvan dat daar in hom onoplosbare paradokse saambestaan wat end-uit om oorheersing veg
6. Die gepaste toepassing van teorieë van filosowe soos die Duitser Nietzche met sy spesifieke moraliteits filosofie en die Franse span van Deleuze en Guattari – mens as wordende dier
7. Die gebruik van lyste om die verbeelde lewensverhaal te historiseer en verpersoonlik. Met Buys wat weier om vasgepen en begrens te word, is die opstel van lyste ‘n manier om dinge te sorteer en begrip daaroor te kry (p 109, 202, 216, ens)
8. Die liriese en poëtiese taalgebruik – daar is verskeie grepe wat die leser oor en oor wil lees slegs vir die skoonheid daarvan.
‘n Grootse roman word gekenmerk deur die totstandkoming van ‘n eie taal, wat by uitstek die geval is in Buys. Met die oordeelkundigste woordkeuses, en sonder om verlei te word deur oordaad of vertoon, slaag Anker telkens daarin om:
i. ‘n subtiele verskuiwing in verteltoon, van die skokkende tot die hartwringende, te bewerkstellig;
ii. ‘n verbygegane wêreld glashelder voor die oog te roep.
iii. dit alles in volgehoue “Kaaps-Hollands” te doen (gekreoliseerde, vereenvoudigde Hollands wat later Afrikaans sou word)

8 KRITIESE BLIK OP HELDHAFTIGE EN GODVRESENDE BOEREPIONIER
Die roman ondermyn gevestigde aannames oor die Afrikaanse geskiedenis aan die hand van oorvertellinge wat rondom Buys tot stand gekom het.’n Voorbeeld hiervan is die verhoor van Kwaade Martha Ferreira (p301 – 308) wat op 11 klagtes rakende haar werksmense verskyn – “7 dood aan haar hand en 4 vermink” Uiteindelik is sy slegs skuldig bevind aan ‘n hou teen Hendrik se kop, slegs ‘n boete te betaal
Buys (p219)” Hier vreet ons mekaar. Kristene Hollanders, Duitsers, Franse, Kaffers, Bengalese, Hottentotte, Bossiemans en weet ek veel. Dit is een groot jagveld”
Dit word bevestig dat die Bastaards (Griekwas), en nie die Voortrekkers nie, die ware pioniers van die Gariepriviervallei en Trans-Orangia was. Hulle was ‘n gemengde groep uit Khoi-khoi, slawe en boere afkomstig en het “Afrikaans” gepraat, westerse klere gedra en perde en gewere gebruik
So ook was Buys en sy nageslag die ware Afrikaner pioniers van die ou Transvaal wat later die bastion van die ras-eksklusiewe Afrikaner Nasionaliste geword het. Hulle het jare lank tussen die Venda gewoon, as gidse vir reisigers, jagters en avonturiers opgetree en hulself as Afrikaners gesien. Buys se seuns het selfs saam met Hendrik Potgieter teen swart hoofmanne geveg
Ten spyte van Buys se wydlopende rol, het hy geen plek in die galery van Afrikaner helde nie. Ons leer nooit in die geskiedenis van hom nie – hy is slegs ‘n voetnota in Geskiedenisboeke; doelbewus uitgeskryf; ‘n verleentheid vir Afrikaner nasionaliste. Tog bly sy invloed onmoontlik om te ignoreer

9 ‘n GEDEELDE GESKIEDENIS VAN ROOF, MOORDSLAG EN PLUNDERING WAT ALMAL IN ‘n GESAMENTLIKE NOODLOT VERENIG
Die roman open met die pragtige beskrywing van die koggelmander op die rots met die rysmier in die bek (p9) Dit illustreer die basiese natuurwette vir oorlewing nl: voeding, beskerming en voortplanting, asook voortdurende vernuwing en die oorlewing van die sterkste/fiksste
Dit geld vir beide dier as mens, afsonderlik en gesamentlik, en beklemtoon die interafhanklikheid, asook die gesamentlike noodlot: Voor sononder het die valk die koggelman gevang (p12)
Hierin speel die honde ‘n belangrike rol: hulle gaan waar hul wil, doen wat hul wil en is geweten- loos, maar is terselfdertyd waaksaam en aan die natuurwette gehoorsaam Hul beweeg in ‘n trop wat voortdurend vernuwe. Dit maak hulle sterker: ter wille van mag en uiteindelik, ter wille van oorlewing
Vir die mens is hulle metgeselle en inspirasie en toon wedersydse begrip: (p250)” hulle hou ver van die beskawing, asof hul bang is om aan te steek” Maar moenie te na aan hul waag nie – hulle bly altyd gevaarlik Dalk stel hul ook die dood voor wat heeltyd op Buys en andere se hiele lê
In dieselfde konsep is daar ook melding van o.a. swawels, sprinkane en skulpe (p 101 lees, 236)
Verskillende mense nader Buys om hulp, terwyl hulle hom ander tye verraai. Tydens grensoorloë en roofekspedisies span manne en stamme saam, net om op ‘n ander tyd weer teen mekaar te staan Buys: (p343) “O kyk net die geweld op die skietgeweergrens: Almal welkom, restante van verbryselde groepe kraam nuwe bendes, smelt weg in ander troppe Hier is twee rasse, boere en buiters en hulle vermeng als de bliksem Oorkant die grens is ons almal Bastaards, almal drosterhonde”
By sy onderhoud met “die misgebore filantroop” De Mist, (p268) antwoord Buys die onvanpaste vrae en hou hom “beskeie en vriendelik” Maar al wat hy eintlik wil sê is:
“Hier is nie vrede te maak nie, hier is niks te verstaan nie.
Die enigste revolusie hier: tussen stof en vuur,
die enigste gelykheid: die plat grond,
die enigste broederskap: op voorwaarde van gedeelde vyand of skande,
die enigste vryheid: die oorgawe aan jou lot”
10 DIE KARAKTISERING VAN BUYS AS ROOFDIERAGTIGE FIGUUR MET ‘N AMORELE INSTELLING TOT DIE BESTAAN

In sy doktorale proefskrif oor die nomadiese figuur, het die besinnings van die Franse denkers Deleuze (filosoof) en Guattari (psigiater en politieke aktivis) oor die mens as wordende dier, ‘n belangrike rol gespeel Dit vind hier neerslag in die komposisie wat tussen Buys en die honde ontstaan.
Op 12-jarige ouderdom agtervolg Buys ‘n trop honde wat hul skape virreneweer (p23-25) Die trop omsingel hom en’n bloedige geveg volg Op die end byt hy die rooi hond se oor af Hy spring hondsdolheid vry, maar hy ”steek iets aan”, vlg Geertruy Hy beweeg anders, ligter “Sien jy hoe ek die oggendlug ruik, my neus omhoog soos’n snoet?”
Sedertdien is die trop voortdurend in die omte; hou die rooi hond oor hom wag

Die kenmerke van die wordende dier in die hoofkarakter en in die roman:
a. Drostery: deurdat Buys doelbewus orde, geborgenheid en ingesetenheid agterlaat, word hy as’t ware self drosterhond Net so word die groep verlooptes en uitvaagsels wat tydens Buys se omswerwinge by hom aansluit, in eie reg trop, gelei deur iemand wat soos ‘n wilde hond, gewetenloos handel
b. Brutaliteit en geweld: Buys verset hom teen alle vorms van mag en onderdrukking, maar maak hom terselfdertyd skuldig aan buitensporige geweld, misbruik van mag en die mishandeling en onderdrukking van andere
c. Verraad: figureer in Buys in sy verset en opstand teen alle grense en gesagsfigure. Self beweeg hy egter soomloos oor rasse-, taal-, morele en fisiese grense
d. Besmetting: i. deur woorde en gedagtes Alom-Buys nooi aan die begin: “Kom, laat ek jou besmet , my erflik belaste leser” Buys sê: (p85) My woorde loop soos boomgom oor hulle en maak die wêreld dik en glasig, tot hul oortuig is.”
ii. deur seksualiteit: Reunhonde merk die gebiede waar hul beweeg. Buys se seksuele begeertes en enorme viriliteit word een van die belangrikste rigtinggewers van sy identiteit. In sy omswerwinge verwek hy vermoedelik meer as 300 kinders by ‘n verskeidenheid vroue!
Die dierlike element is van die aanvang deurlopend tot by die einde teenwoordig Dit omsluit die boek

11 ALOM –BUYS EN DIE RELEVANSIE VAN BUYS SE GESKIEDENIS VIR DIE HEDE
Die skepping van hierdie karakter, is ‘n vernuftige en grensverskuiwende taktiek van Anker:
i. Die naam: Alom: hy is oral, sien alles, weet alles – selfs tot in die toekoms
ii. Hy verskyn en verdwyn
iii. Hy is van alle dae; onsterflik
iv. Hy praat woorde uit die Bybel, spesifiek Openbaring
v. Spreek die leser direk aan; betrek hom as medepligtige
Die roman begin met Alom-Buys, met sy woorde: “Kom en zie” (p9)– die uitnodiging om te aanskou hoe die land sy seëls vir jou oopbreek (p12) Sy laaste verskyning is die slotparagraaf: “Kyk daar verdwyn hy….., maar om dood te wees is nie genoeg nie. Soos ‘n trop honde vervang ek myself voortdurend. Julle raak my nooit kwyt nie” (p428) (vervanging en herlewing motief)
Deurdat Alom-Buys verhewe en onvaspenbaar is, oorskry en oorskou hy historiese periodes.
Bv. Die betekenisvolle verwysing na die Uniegebou, wat eers in 1913 ingewy is. Die ontwerp van Sir Herbert Baker, met die twee vleuels wat sentraal bymekaar kom, simboliseer die vereniging van die twee “rasse” soos destyds genoem –die Engelse en die Afrikaners; let wel: niè die inheemse volke met die Europeërs nie (260 jr na inkom van Europeërs tel inheemses steeds nie). Die gebou is opgerig met Vrystaatse sandsteen, wat gekenmerk word deur die vlekke daarin Lg word toegeskryf aan eeue se dassie-uriene, maar Buys meen sy eie bydrae is waarneembaar!
Alom-Buys integreer soomloos die destydse gebeure met eietydse nuuswaardighede, wat aan die inhoud universele trefkrag gee:
Wat sien die leser deur Alom-buys se oë in ons land in 2016: roof, korrupsie, opstande/ stakings, olifant- en renoster stropery, rasse diskriminasie, brutale geweld en verkragting, stemkopery, tenderpreneurs, kaderbevoorregting, politieke koalisies (bendes), magshonger leiers wat net in eie belang optree, selfs politieke teregstellings
Die soeke na mag , bly dieselfde!

12 ENKELE SLOTGEDAGTES

Buys is ‘n grensroman wat die hele idee van grense uitdaag Gewortel in ons historiese, klipperige grond, groei dit tot ‘n magistrale eietydse besinning oor identiteit, spesifiek Afrikaner identiteit, verset, korrupsie, geweld, magsmisbruik en moraliteit, of dan eerder – en dit is selfs meer ontstellend – die gebrek daaraan
Die roman verken die soeke na die self in ‘n wêreld oorheers deur magsug en korrupsie, met geweld as die vernaamste uiting van selfgelding
Terselfdertyd is daar die beroep wat Nietzsche op buitengewone mense, soos Buys, doen, om hul nie te skaam oor hul uniekheid in die lig van populêre moraliteit nie. Moraliteit per se is goed vir die ordinêre massas, maar buitengewone mense moet hul eie innerlike kompas volg: “become what you are”
Die aard van hierdie roman is om cliché’s af te breek: die taal word nêrens begrens deur ordentlikheid of woordkeuse nie; daar is geen plek vir eufemismes, geen buiging voor konvensies nie. Buys en die roman draai geen doekies om die klug van menslike beskawing nie – ook dit is ‘n cliché (NB)
In navolging van Buys, wat met sy “welluidende stortvloed dinge bymekaarbring wat hulle nog nie voorheen saam gedink het nie” (sien sy toespraak p84) vra die roman die leser om groot en kreatief en integrerend te probeer dink.
Anker skryf die boek in die eerste persoon – Anker wòrd Buys Dis dalk juis omdat dit so meesterlik gedoen word, dat ons, wetsgehoorsame, ”beskaafde” mense, die boek as vreemd ervaar.
As die leser die roman afskiet agv ‘n klein aspek wat pla of ontstel, sonder dat hy dit in perspektief tot die groot geheel plaas, mis hy uit op iets groots
In die woorde van Phil van Schalkwyk: Min wat mens oor hierdie roman mag bedink, kan tè hooggegrepe wees!

Donker stroom: Eugène Marais

Wat vir Dr Pieter Labuschagné kriptiese werksnotas is wat hy gebruik het by die bespreking van Donker stroom by Kleinmond Leeskring, is vir my uiters waardevolle inligting. Hierdie is soos alle notas in hierdie blog, slegs die persoon wat die bespreking doen se eie notas.

DONKER STROOM: EUGENE MARAIS EN DIE ANGLO-BOERE OORLOG deur Carel van der Merwe

Sagte band – 530 bladsye, bylae en index ingesluit

Uitgewer: Tafelberg

Titel: Donker stroom: Eugene Marais en die Anglo-Boere-oorlog

Die boek is saamgestel uit:

(i) Nota aan die leser

Uiteensetting van begrippe – Anglo-Boere Oorlog en geld waardes

(ii) Lys van kaarte wat gebruik is

Donker stroom is opgedeel in 7 dele:

  1. Feite en fiksie
  2. Die ou Transvaal 1887 – 1896

Hoofsaaklik opbou vir die redes vir sy opposisie teenoor die ZAR regering. Die rol van die Uitlanders wat lei tot die Jameson inval. Land en Volk met Boer en Brit as twee eienaars – vennote

  1. In die vreemde – EM se vertrek na London

Studie aan die Inner Temple. Studies in beide die regte en medies

  1. Terug in Suid-Afrika

Die sg Great Deal. Die konkelwerk van Fitzpatrick en Milner. EM se rol om die Great Deal te kelder

  1. Oorlogsjare

Studies voortgesit – oorlogspropaganda –  Die oorlog draai teen die boere. Transvaal from within – vredesgesante

  1. Die ekspedisie

Plofstof en spioene – die einde – gestrand

  1. Die na-oorlogse jare

Lord Milner-  Volk en Land – Gustav Preller – Die Kroonkolonie bestuur – Die Chinese probleem – EM beveg die boere-leiers. Die opbloei van die Het Volk party. Na die Waterberg

Bylae

(a) Die probleem van EM se geboortedatum

(b) Die onbekende kortverhaal – Die Brand-wacht

(c) Vanaf p. Eindnotas en bronnelys

Skrywer self verdeel die lewe van EM in drie periodes:

  1. Die dekade 1887 tot 1896 toe EM openbare publieke rol gespeel het as onverskrokke joernalis maar geheime bande met Wernher – Beit en die Uitlanders gehad het.
  2. Die periode 5 jaar hoofsaaklik in die buiteland studeer maar speel ʼn politieke rol.
  3. Die laaste 5 jaar na die oorlog tot en met die sluiting van Land en Volk toe die koerant deur die Britte en later deur FitzPatrick gefinanisier is.

                    DOEL OF OOGMERK VAN ʼn RESENSIE

 Wat is die skrywer se hoofoogmerk met die boek?

  1. Wat is die historiese of teoretiese konteks van die boek?
  2. Watter tipe inligting / besonderhede bevat die boek?
  3. Is die boek gemik op ʼn spesifieke groep?
  4. Hoe suksesvol was die skrywer in sy hoofoogmerk?

 Skrywer se hoofoogmerk met die boek

 1.1 Wetenskaplike bydrae te maak;

Die skryf van ʼn boek gebaseer op primêre bronne is ʼn uitdaging, maar verhoog die wetenskaplike bydrae van die werk.

Wat behels ʼn wetenskaplike ondersoek>

Vakke met die agtervoegsels – wetenskap beteken eenvouding die wat word ondersoek deur diehoe. Die wat is die feite materiaal en die hoe is die metode wat gebruik word – die wetenskaplike benadering om sistematies en logies deur die gebruik van  spesifieke metodes met die  materiaal of leerstof om te gaan.

Goeie wetenskaplike doen navorsing- vind dit self uit (primêre bron) – bron ontsluiting en soek na gapings om die prentjie te voltooi – die ontbrekende legkaart stuk.

1.2 Die Sosiale wetenskap wil ʼn vraag antwoord;

Die Sosiale wetenskap se hoofdoel is om vraag te antwoord = om die ontbrekende legkaart in te plaas om ʼn prentjie te voltooi.

Schopenhauer – wie is jy waarheen gaan jy waarvandaan kom jy?

Die gaping of the legkaartstuk – die prikkel of die sneller vir die skrywer was is Leon Rousseau se boek Die Groot Verlange en die onvolledige aard van die boek.

Alhoewel ʼn skitterende verhalende werk is dit wetenskaplike gebrekkig – die bronne ontbreek – maak afleidings wat nie uit primêre bronne gerugsteun kan word nie – die laaste paar uur voor EM sterf – die pille – Rykie van Reenen. Dit maak dit ʼn kwasi-wetenskaplike werk.

ʼn Resensie van Donker stroom veronderstel ʼn voorkennis van Die Groot Verlange – dit is in wese ʼn reaksie op Rousseau se boek.

Rousseau kan die vraag oor presies waarmee EM hom besig gehou het nie al het hy 30 plus bladsye daaraan bestee.

Hy kan nie die vraag antwoord of the onderliggende vraag of EM ʼn patriot of ʼn verraaier / joiner was nie. Het hy met die Engelse saamgespan teen sy eie mense?

Rousseau het genoem dat daar duistere bewerings was oor EM se betrokkenheid by die Uitlander-beweging, maar berus hom dan op die antwoord van EM se seun wat dit basies ontken het.

Een van die talle ontdekkings wat Van der Merwe tydens sy navorsing gemaak het, is ’n lang memorandum wat Marais tydens die ABO geskryf het aan Joseph Chamberlain, die Britse minister van kolonies, ná ’n vergadering met hom in Londen.

In hierdie dokument het Marais sekere voorstelle oor die behandeling van die Boerekrygsgevangenes op Ceylon en St. Helena gemaak, asook hoe die Transvaalkolonie ná die oorlog deur Brittanje behoort regeer te word. Chamberlain, wat volgens sommige mense op daardie tydstip die magtigste man in die Britse Ryk was, het Marais se voorstelle ernstig opgeneem. Chamberlain het ook ná hierdie vergadering aan lord Milner, die Britse hoë kommissaris in Suid-Afrika, geskryf Marais is “a very intelligent man and made a considerable impression upon me”.

Dat ’n internasionaal gerekende staatsman soos Chamberlain Marais so ernstig opgeneem het, spreek op sigself boekdele van hierdie Suid-Afrikaner en die indruk wat hy op mense gemaak het.

Baie onbeantwoorde vrae bly egter agter, maar eerstens die verwysing na patriot of n verraaier – dit is te sterk gestel.

Daar is ʼn aantal onbeantwoorde vrae;

  1. Wat was EM se verhouding met Fitzpatrick and JB Taylor – waarom verswyg EM die inligting van die tydperk in sy briewe aan Preller?
  2. Waarom het hy nie die waarheid vertel oor sy ekspedisie na Oos-Afrika?
  3. Waarom was hy so geheimsinnig oor sy doen en late in Europa selfs na die oorlog?

(Rousseau op p. 98 of hy sy spore uitgevee het – maand in London met British Council saamgewerk maar kon niks opspoor)

Die kernvraag of Van der Merwe se hoofoogmerk was om die vraag te antwoord; naamlik wat het EM in Europa gedoen en kan daar van sy handelinge afgelei word dat hy inderdaad met die Engelse imperiale regering saamgespan het.

Die sub vraag; (i) wie was EM in werklikheid gewees? (ii) wat was onderliggend aan EM se vyandigheid teenoor die Kruger regime (iii) is hy deur die Uitlanderbeweging en die imperiale regering misbruik?

  1. Wat is die historiese of teoretiese konteks van die boek?

 2.1 Die historiese konteks van die boek is van groot belang om die vrae te kan beantwoord.

Die breë historiese konteks is geleë in die historiese en teoretiese gebeure gedurende die oorgang van Europa van die laat Middeleeue na die Renaissance. Gedurende die Middeleeue (400-1100) het geloof (kerk) ʼn dominerende rol gespeel maar daar was ondertone van bygelowe – heksery

In Antieke Griekeland rondom die jaar 400 het die eerste kentering gekom met die antieke Grieke wat na die wêreld gekyk het uit die oogpunt van logika en rede.

Middeleeue het dit onderbreek maar in 1543 het Copernicus en later Galileo Galilei met vooruigang in die astromomie die wêreld en die onmiddelike heelal ontsluit. Bewys dat die aarde nie die middelpunt van die heelal is nie.

Renaissance is op ontdekking gebaseer en wat mense wou weet is wat hul kon bewys – logika en rede vooropgestel en direk opgestel teenoor geloof.

Die breë historiese konteks van die Transvaal republiek en die skril kontras met die Britse of Engelse imperialisties beleid is dat dit twee verskillende wêrelde of twee verskillend ideologië was – vasgevang in verskillende tydsgewrigte.

Die Transvaal voor die ontdekking van goud in 1886 was vasgevang in ʼn pre-industrieële staat gebou op ʼn hoofsaaklike bestaans-ekonomie van jag en boer. Feitlik geen industrieële aktiwiteit – baie min mynbou in die Oos Transvaal.

Pres Paul Kruger en sy denke was behoudend en uiters konserwatief, streng, religuees en dogmaties.

Reën maak eksperimente word verbied want die reën kom van die Here. Lede verdoem die springkaanbestryding omdat springkane die toetsing van sy gelowings is. Een lid van die VR dreig om te trek as nog spoorweë gebou word. Taljaard wat beswaar maak teen die gebruik van die woord participeeren want dit kom nie in die Bybel voor.

Terwyl in Europa die staat omvorm word na die eerste modern vroeë demokratiese staat is die ZAR nog vasgevang tussen die absolutistiese staat met demokratiese elemente. Kruger en sy UR se kontak met die burgers is gebaseer op die Divine Right of Kings of the goddelike reg van konings. Die kontak met die volk is deur memories was as die stem van God gesien word.

Kruger het sy land as ʼn teokrasie geregeer – Vatikaanstad is voorbeeld van ʼn teokrasie.

PK en sy regime het hul kritici gehad – sy konsessie-beleid – Aloïs Nelmapius (sy dogter Irene) en Sammy Marks skatryk met drank konsessies en later plofstof konsessies – lg maak die mynbase baie kwaad.

Kruger se nepotisme en aanstelling van familie en vriende

Stel Hollanders in top posisies aan soos Leyds die staatsekretaris en Wierda in beheer van openbare werke  Hollander 1 aan Hollander 2 – wil jy my sê jy is al ʼn uur in die land en het nog nie ʼn pos nie?

Sy eie landgenote is nie geleerd genoeg nie en hy wantrou die Kapenaars – Vrystaat stel top Kaapse juriste aan Presidente Brand en Reitz.

Teenoor die konserwatiewe, teokratiese, pre-industrieële Kruger regime staan die Engelse en natuurlik die ryk mynbase – mynwerkers het nie werklik politieke aspirasies.

Ontdek goud maar Kruger skop vas teen modernisering en vooruitgang.

In die ander hoek is die Britse imperiale regering reeds volledig geïndustraliseer, modern en die Britse parlement vertoon kenmerke van ʼn moderne demokrasie.

Twee sterk kontraste – twee wêrelde en dan word goud ontdek deur die Struben broers in 1886 en die Transvaal word by sy kraag ingesleep by die gebeure of wat ook as globalisering beskou sal word.

NP van Wyk Louw verwys na jare negentig in Transvaal toe intellektueles soos Marais en Smuts in ʼn ander wêreld begin dink het en ʼn ander denkpatroon.

Marais word intellektueel uit Engeland gevoed en sy lees van boeke verbreed sy kennis = hy kyk neer op die bekrompenheid van Kruger se regime.

2.2 Die twee oponerende kampe

Dit is twee konfronterende paradigmas wat teenoor mekaar opgestel is – en daar is net een uitkoms – botsing. Charles Leonard een van die Uitlander leier – twee magte moet saamstaan of bots.

Die opponerende kampe is:

(a). Die mynmagnate Beit en Werhner en ook Rhodes (premier van Kaapland) wat sterk kapitalisties ingestel is en alles sal doen om hul belange te beskerm – wanneer dit hulle pas soos na die Jameson inval distansieer hul hulself van die L&V p. 68.

Dit sluit die Britse hoë kommissaris Alfred Milner in wat enige verskoning sal gebruik om die Transvaal te verengels.

Cecil John Rhodes premier van die Kaap – probeer agter die skerms werk

(b) Die Engelse pione wat goed gebruik word op die voorgrond – Fitzpatrick, Leonard, Falconer die lede van die Reform Committee wat in die Sodom en Gomorra is – Johannesburg met al sy euwels met drank en prostitusie.

Die spreekbuis word EM die L&V want hy ontvang geld van die mynmagnate. EM spring rond tussen die groep en die progressiewe Transvalers hy takel Kruger maar wanneer dit hom pas assosieer hy hom met die Transvaal.

Op p. 91 probeer hy hom verontskuldig in die L&V kort nadat hy in London aankom. Plooi ook sy rol met die ekspedisie aan die einde van die oorlog of hy beplan het om plofstof te smokkel na Generaal Beyers. Op p. 159 beweer EM dat hy briewe aan Britse koerante – Daily Mail gestuur – kon egter niks opspoor. Sy betrokkenheid by F se Transvaal from within – sterk propagandisties

(c) In die middelgrond is die progressiewe Transvalers soos Ewald Esselen en Piet Joubert wat teenoor die konserwatiste van Kruger opgestel is, meer liberaal maar ook krities teenoor die reform commitee is.

(d) Die Kruger regime is regs op die spektrum en onversetlik om hul onafhanklikheid te behou.

Volkstem van Jan Cilliers noem EM ʼn Rhodes orgaan – EM dagvaar Volkstem

BRITSE RYK – LOJALISTE    ZAR – LIBERALES – KONSERW

Lord MilnerChamberlain Cecil J RhodesFitzPatrick

The Star – redakteur die aarts imperialis – Moneypenny

EsselenMarais

Joubert

Jimmy Roos en Land en Volk-koerant

Familie-lede

Kruger regimeFamilie

Die Volkstem met Dr Engelburg – gekoop deur ZAR

 

Sterk propaganda om Kruger demokraties te verwyder voor die 1893 verkiesing

Kruger wen met 800 stemme in die 1893 verkiesing teen Joubert – 7,881/7009/81

17 Julie sterf Lettie – Oosterspoorlyn – twee oorwinnings vir Kruger

1896 – die Jameson inval –EM deur Joubert gevra om met Uitlanders te praat.

Buitelandse steun vir Kruger neem toe – en sy gewildheid styg

Kruger gewild en hy tree korrek op deur die Lede van die Reform Committee te begenadig.

In die volgende verkiesing verpletter hy Joubert – en die konserwatiewe element word al sterker – die Vrystaat ondersteun Kruger – Steyn se steun.

Land en Volk kwyn – sy moeder sterf en daarna vertrek EM na Engeland – en dit is waar die boek se hooffokus begin.

Die verskil tussen handsupper en ʼn joiner – sekere van die joiners was verraaiers – EM?

Fanie Vilonel en Piet de Wet – waar pas EM in.

  1. Watter tipe inligting bevat die boek?

 Inligting wat die vrae by subhoof 1 te probeer antwoord maar belangrik om eers vas te stel wie EM die mens was.

3.1 Wie was Eugene Marais – lig die sluier

Om EM te verstaan moet ons sy agtergrond verstaan. Wie is hy – waar kom hy vandaan – en waarheen is hy op pad.

Agtergrond; Sy familie kom uit die Kaap – Oude Nektar – sy oom Charles boer op Mostertsdrift.

Hy en sy familie het altyd die ongemaklike verhouding met Transvaal – sy familie het neergesien op wat PK voorstaan.

EM se lewe is een van dualisme – hy het sterk oortuigings en uitkyk wat liberaal en modern is, maar hy was vasgevang in die tydkapsule van konserwatisme in die Transvaal en wat sommige sal beskryf as bekrompenheid.

Pretoria is totaal geïsoleer – min kontak – naaste stasie was in Kimberley.

Sy oom Lang Piet Marais is pro-Engels en is vooruitstrewend – Shepstone word gul by die Marais huis ontvang, Rider-Haggard/Jess.

Afwesige vader figuur – sy broer is sy vader – maak kennis met Engelse literatuur op Boshoff by Bain op ʼn baie jong ouderdom – Scott en Dickens en De Quincy se Confessions of an English Opium eater.

Met sy aankoms in Pretoria (p. 416) vanaf die Paarl – laat-Victoriaanse uitkyk – eerste literêre pogings in Engels. Op intellektuele gebied meer aangetrokke tot die Skot Falconer en Kaapse Afrikaner Ewald Esselen gevoel – maar Pretoria is Kruger se wêreld en sy domineering die werklikheid waarmee EM moet werk.

Sy kind deur sy suster grootgemaak – herhaal die patroon wat met homself gebeur het- afwesige vader – groot invloed van susters, broers en skoonfamilie.

Later steur hy hom nie meer aan familie en slaan sy eie rigting in.

Sterk verbintenis met die natuur – die omgewing waarin hy groot geword het – hy is nie ʼn anteïs – maar ʼn panteis – God openbaar hom deur die natuur en is instrinsiek binne die wonder van die natuur.

Sy swaer pleeg self-moord onstabiliteit en addiksie sterk in die familie

Hoogs intelligent – kunsinig – belese – fyn besnaard – maar onstabiel sonder standvastigheid en is altyd van iemand afhanklik – Fitzpatrick, AG Visser, Gustav Preller en die dokters wat hom van sy morfien moet voorsien.

Van die begin wys die skrywer die dualiteit en onsekerheid van EM wat later ʼn patroon in sy lewe word.

3.2 Verskaf inligting oor wat EM in Londen en in Europa gedoen het

Wys wat EM in Londen gedoen het – die dualiteit wat ʼn voorsetting is van sy vroeë lewe.

Dit begin vroeg reeds en dit word deurlopend in die boek uitgewys.

EM begin om die waarheid te verdraai – hy verdraai die waarheid oor sy ouderdom – (gebruik van die woord lieg pla) – ouderdom op aansoekvorm – sy pa se beroep – oor sy eie kwalifikasies.

Ywerig om te wys dat hy in landsbelang werk – moontlik skuldig gevoel.

Op p. 94 van die boek huiwer hy nie om die waarheid oor sy eksamens te jok nie – manier om sy wisselvalligheid en onstabiliteit te hanteer.

Dit word deel van sy bestaan om toenadering tot die Engelse regering te soek – bespreek saam met Hoë  Kommissaris Milner op p. 158 skema om anti-Boer propaganda

Dan gesels hy met ZAR konsul en beweer hy het briewe aan Daily Mail gestuur  – leuen

Werk EM aan The Transvaal from within – afhanklik van FP se geld

Op p. 252 is Milner beïndruk met EM se menings

Oorlog amper verby maar EM is nie begerig om terug te keer Transvaal toe nie – maar is duidelik onseker hoe om die situasie te hanteer – geld is kort en hy kan veel langer aanbly nie – voltooi sy eksamens

Op p. 295 hoor van sending – toevallig gryp die kans – plofstof aan Beyers te smokkel – weet dat dit in sy guns sal tel.

Verklaar die dualisme – EM word rondgeslinger tussen gevoelens van patriotisme en die van ʼn meeloper maar dit is in grade.

  1. Op wie is die boek gemik?

 Nie op die leser wat vir ontspanning lees nie, nie ʼn  vat en los boek nie‘.

Boek is geweldig gedetaïleerd – met ʼn magdom feite – een evalueerder het genoem dat dit nie vir die lui leser is nie.

Die boek beweeg tussen ʼn verhalende epog maar die detail en feite is sterk histories wat dit ʼn uitdaging maak vir iemand wat nie kennis van die vroeë Transvaal het nie.

  1. Hoe suksesvol was die skrywer in sy doel?

 Eerstens was daar sukses met die HOE?

5.1 Sukses met die ontsluiting van bronne:

Verskil tussen primêre en sekondêre bronne is van groot belang.

Sterk wetenskaplike basis gebaseer op diep bron ontsluiting.

Die skrywer gebruik hoofsaaklik primêre navorsing hoewel sekondere bronne ook onsluit word – die oorwig is egter die  primêre navorsing. Dit maak die boek besonders en verhoog sy wetenskaplike gehalte en sy legitimiteit.

Die sterk primêre aanslag versterk die waarde van die boek – baie gunstige reaksie daarop.

Wou nie aanvanklik navorsing in London doen nie  -waarskuwing van Rousseau dat hy niks sal vind nie – self ʼn maand daar kon niks vind nie

Die magdom verrassende feite het die skrywer geneem na omtrent 20 verskillende argiewe en biblioteke se versamelings in Suid-Afrika en in die buiteland.

Argiewe in Grahamstad, Kaapstad, Bloemfontein, Stellenbosch en Pretoria asook oorsee in London en Duitsland.

Spoor die getuigskrifte van JB Taylor en Percy FitzPatrick toelating tot die Inner Temple. Taylor beskou EM as n handsupper.

Gebruik ook sekondere bronne om die primêre bronne aan te vul– niks fout daarmee nie maar dan moet die inligting getoets word.

Briewe aan Gustav Preller wat lewenskets opstel oor sy lewe – ook vaag teenoor sy vriend / Du Toit se proefskrif / Huisgenoot J Viljoen / Sy seun / DW Kruger – die historikus / Leon Rousseu in 1974 – jare in die buiteland heelwat gissinge bevat / Friedel Hansen 2013.

5.2 Die wisselwerking tussen primêre en sekondêre bronne

Soos genoem is die bron ontsluiting van die hoogste orde, maar dit is ook belangrik is hoe die kombinasie tussen primêre en sekondêre bronne in die boek gebruik word.

Dit is bewondering dat die skrywer se ontsluiting en rapportering van primêre feite gebruik word, maar die wisseling en beweeg tussen primêre en sekondêre bronne het opgeval.

Nadat ʼn belangrike primêre bron gebruik is beweeg die skrywer maklik na ʼn onbetroubare sekondêre bron sonder om op dieselfde wyse te bevraagteken.

Gaan egter verbasend – veralgemend met feite om soos 1887 kerk met hoë toring. Opmerking oor die Hollanders p. 29 gaan nie kerk toe nie – Kruger wat op die stoep laat staan is- Hollanders meng nie met die inheemse mense – De La Rey se stelling wat gegrond is op FitzP se boek – dat DLR dit sou gesê het is lankal deur historici insluitend FJ Pretorius weerlê – populêr en veral Meintjies wat meestal uit sekondêre bronne geskryf het herhaal die inligting.

Gebruik van Friedel Hansen en Rousseau wat in dieselfde boek geweeg en te lig bevind is. Steurend dat die tekortkominge van Hansen en Rousseau in die teks behandel word. Dit breek die storielyn en leser voel asof hy rondbeweeg word en kronkel heen en weer oor die storielyn.

Die sukses met die WAT?

  1. 3 Die Waarde van die Boek

Die boek is inderdaad opspraakwekkend – Van der Merwe vorendag met nuwe ontdekkings wat hy met sterk primêre navorsing steun.

Hy konsentreer op Marais se geheime aktiwiteite voor, tydens en ná die Anglo-Boereoorlog. Talle van die vele raaisels, koue spore en vals leidrade oor die lewe van dié beroemde Afrikaanse letterkundige tydens sy jare in Londen by die Inner Temple (die inrigting in Londen waar hy studeer het) en daarna word soos in ’n speurverhaal ontrafel.

Sy een leidraad lei na die ander. Die magdom verrassende feite het die skrywer geneem na omtrent 20 verskillende argiewe en biblioteke se versamelings in Suid-Afrika en in die buiteland en later op EM se spoor na Europa met sy mediese studies.

Donker stroom is nie ligte leesstof nie. Die prikkelende opskrifte boei egter deurgaans die leser se nuuskierigheid wat met stewige primêre bronne gestaaf word.

Die navorsing is deeglik en die skrywer huiwer nie om ongemaklike feite met empatie en eerlikheid bekend te maak nie.

’n Leser skryf tereg op LitNet die boek laat mens opnuut besef Eugène Marais was net ’n mens wat soms skaam was oor sy tekortkomings en behoeftes en ’n behoefte gehad het om te vertoon soos hy geglo het ander van hom verwag.

Die skrywer huiwer nie om sy tekortkominge te ontbloot nie – EM lieg dikwels lieg op sy aansoekvorm p. 78  – skroom nie om te lieg oor sy eksamens p. 94 lieg oor ouderdom en werk p 232

As jy regtig wil weet wie was hierdie veelsydige Afrikaner wat so baie verskillende rolle in sy lewe vervul het, is Donker stroom ’n moet om te lees.

Uit al die skille van die spreekwoordelike ui kom EM in lae na vore:

  1. Jong onverskrokke jong joernalis en koerant­eienaar wat die bejaarde en formidabele pres. Paul Kruger – reeds destyds ’n volksheld vir baie Afrikaners – oor sy regering se korrupsie en wanadministrasie aangevat het.
  2. ʼn Wewenaar op jong ouderdom toe sy beeldskone jong vrou kort ná die geboorte van hul eerste kind gesterf het.
  3. Vredemaker tussen die Uitlanders en die Krugerregering tydens die Jameson-inval.
  4. Ontbloot sy anominiteit vir vyf jaar as student in die regte in Londen.
  5. Die duplisiteit tussen pro-Brits en lojale Afrikaner en dan die laaste omswaai met die geheime ekspedisie wat tydens die Anglo-Boereoorlog probeer het om wapens en geneesmiddels deur Mosambiek na die Boeremagte te smokkel.
  6. Sy post-oorlog rol waar hy krities is oor Milner-regering; prominente figuur in die Tweede Afrikaanse Taalbeweging.
  7. Sy vlug na die Waterberge vir ’n dekade; en daarna skrywer van die beroemde letterkundige en natuurwetenskaplike werke wat alombekend is.

En gevleg deur dit alles sy onstabiliteit as boheemse swerwer met die morfien/opiumgewoonte wat Leon Rousseau so treffend in Die groot verlange (1974) uitgebeeld het. ’

EM word as mens leer ken – hoe hy ʼn moderne Renaissance mens was wat vasgevang was in ʼn sterk konserwatiewe en ideologiese omgewing en dna weer die kontras in London. Marais was nie ’n kuddedier nie en het onafhanklik sy eie menings oor politieke sake gevorm het.

Hoewel die boek in baie opsigte omstrede is en ’n mens ná die lees van Donker stroom Marais se politieke en joernalistieke rol voor, tydens en ná die ABO in ’n ander lig beskou, doen dit geen afbreuk aan sy nalatenskap nie.

Van der Merwe se boek is geloofwaardig, dat hy nie skroom om eerlik te skryf oor Marais se foute nie – maar is ook nie onnodig krities nie. EM se swakheid word in persektief gestel – opimium en morfien meer vrylik beskikbaar gedurende die tyd in Europa.

Die growwe manier waarop Marais soms met die waarheid omgegaan het en sy oënskynlik-vriendskappe met Britse imperialiste word nie verbloem nie. Tog neem dit niks weg van die onverskrokke manier waarop hy die magtige Paul Kruger van destyds se korrupsie as jong onverskrokke koerantman beveg het nie en ook nie sy liefde en lojaliteit vir sy eie mense nie.

Hy ondersteun Genl Piet Joubert wat in die 1893 verkiesing naelskraap verloor – dit noop EM om sterker met die reform committee saam te werk. Hy identifiseer dit as die waterskeidingsoomblik want dit loop uiteindelik uit op die Jameson inval in 1896 wat misluk – en Kruger se gewildheid styg diensooreenkomstig. As dit nie vir die inval was nie – sou Kruger dalk die verkiesing gewen het.

Dit sal onregverdig wees teenoor Marais en mense wat nog nie die boek gelees het nie om sommer lukraak buite konteks afleidings te maak oor Marais se vriendskapsbande met mense soos Percy FitzPatrick, lord Alfred Milner en Joseph Chamberlain. In Donker stroom verduidelik Van der Merwe uitvoerig hoekom Marais opgetree en gedink het soos hy het. Marais was nie ’n kuddedier nie en het onafhanklik sy eie menings oor politieke sake gevorm.

Uiteindelik moet mens saamstem met die skrywer: Marais het nie ingepas in die tydvak en land waarin hy hom bevind het nie. Hy moes eerder in Parys in die 1960’s gelewe het – daar sou hy meer tuis gevoel het.

5.4 Donker stroom versus die Groot Verlange

In Donker stroom verskillend van die Groot Verlange verskyn daar ’n stewige lys bronverwysings aan die einde van die boek. Die talle voetnotas wat maklik steurend kan wees in ’n lywige boek soos dié word netjies “weggesteek” in die teks met volledige bronverwysings agter in die boek.

Ek stem nie saam met van die resensies dat die Rousseau se Groot Verlange in die skadu stel nie – die twee boeke beweeg op verskillende vlakke – Rousseau nader aan die verhalend – ligter epog terwyl Van der Merwe weer nader aan die meer kil feite-aanbieding beweeg het, met meer versigtige gestaafde afleidings.

Ek stem nie saam dat die twee boeke teenoor mekaar opgestel is nie. Van der Merwe vul aan – bring meer volledigheid en voltooi dit wat Rousseau graag so wou doen. Rousseau se taak was veel groter – het die hele konteks beskryf sonder ʼn fokuspunt soos Van der Merwe. Van der Merwe doen goed omdat hy gapings vul. Hy ontrafel verskeie raaisels oor Marais se lewe tydens sy jare in Londen toe hy in die regte studeer het, waaroor daar nog nooit geskryf is nie.

5.5 Die titel Donker stoom

Die titel Donker stroom sonder dat die verbandhoudende kousaliteit met die hooffokus van die boek – naamlik die geheimsinnigheid van EM se tyd in Europa vind ek vreemd. Donker stroom mag dalk op geheimsinnigheid dui maar dit is nie soos EM dit gebruik het nie. Dit gaan oor liefde oor die kleurgrens heen.

Donker stroom – deel van verhalende prosa – O diep rivier, O donker stroom – hoe lank het ek gewag, hoe lank gedroom – Juanita se liedjie

SLOT

Hoe moet ons EM waardeer na meer as ʼn 100 jaar.

Met die verskyning van die jongste boek oor die enigmatiese Eugène Marais het die skrywer Carel van der Merwe die bykans onmoontlike reggekry: hy lewer ’n belangrike bydrae tot die Marais-oeuvre.

Die oorwig van die oorsig is dat Van der Merwe ʼn meesterstuk vir ons gelaat het. Dalk nie vir die leser wat bloot vir die ontspanning lees nie – maar ʼn boek vir beide die meer ernstige leser en dan ook vir die navorser – meer ʼn akademiese werk dus.

Een van die top 10 seuns of dogters wat die land opgelewer het – sy veelsydigheid as natuurkenner, skrywer, joernalis en regsgeleerde is besonders.

Het EM die Tweede Taalbeweging begin met Winternag – Schonees in sy werk in die dertiger jare spandeer net ʼn kort hoofstuk aan EM en Kannemeyer steek sy bydrae weg in sy twee boeke oor die Geskiedenis van die Afrikaanse literatuur.

EM het egter heelwat gedoen met sy werk om Afrikaans as skryftaal te vestig – Die Springkaan en die droogte is zwaar op onse land en wat van ons zal worde is bowe my verstand.

As empiriese veldwerker en natuurkundige was hy sy tyd vêr vooruit – sy inherente transendensie – en die konflik wat hy moes verduur met beperkinge daarop het moontlik tot sy misbruik van middels gelei.

Hy was ʼn knap kritikus maar sy weerstand is gebore uit sy weersin in die Kruger regime – maar polities was hy nie werklik opgewasse nie en sy patriotiese gevoel en gebruik deur die Engelse vererger sy flegmatiese rondspringery en onsekerheid.

Dit is egter sy veelsydigheid op soveel terreine – sy onvervulde nuuskierigheid wat onontbeerlik vir ʼn wetenskaplike is wat hom so besonders maak. Hy was ʼn baanbreker – ʼn voorloper – ʼn rigsnoer wat die pad van moderniteit vir sy mense aangedui het. Hy was tussen gewone mense in die Waterberge op sy gelukkigste.

Vuurklip – Marié Heese

Notas gebruik deur Mariana Celliers by haar bespreking van Vuurklip deur Marié Heese by Kleinmond Leeskring.

Vuurklip – Marié Heese

Inleiding:

Ons weet almal van die veg of vlug reaksie;  dis hoe mense reageer as hulle met ‘n moeilike saak gekonfronteer word.  Dis hoe dit polities ook in ons land gaan??  Dit sê glo baie van jou.  Nou ek wou net vlug, vlug, vlug, nadat ek die boek gelees het.

Toe Kota vra watter op die gekose lys  van boeke ek voor kans sien,  het ek  sommer aangebied om dit te bespreek  alhoewel  ek het dit nie voorheen onder oë gehad nie.  Wél een van Marié Heese se nuwer Engelse boeke:  Double Crown wat handel oor Hatshepsut die vroulike Farao wat Egipte vir twee dekades rondom 1500 vC regeer het. Sy is met die Statebondsprys vereer vir die boek, in 2010!! En ek het dit geweldig geniet, die nuwe rigting wat haar skryfwerk ingeslaan het, was ek toe bewus van, toe ek aanbied om Vuurklip te bespreek.

Ek het niks van die boek Vuurklip gehou nie, ek kon eenvoudig nie IN die boek kom nie, lateraan het dit beter gegaan.  Dit was November.  Toe los ek die boek tot onlangs.  Die vlug-reaksie was nog groot, maar ek het geweet ek moet DAARTEEN veg! Kan nie my leesvrinne in die steek laat nie.

Toe byt ek vas. Hier staan ek voor julle,

Hoekom het ek nie vd boek gehou nie?

  1. Die storie was baie eenvoudig. Het gevoel soos in die Volkekundeklas, en of die storie rondom die oplees en kennis insamel tov Antropologie en Argeologie gebou is, (geskiedenis is daar nie opgeteken nie) .  So asof sy baie hard probeer om n storie op te maak met die gegewens tot haar beskikking.  Kleredrag, werktuie, oorgelewerde gebruike en verhale, geeste en mistiek.
  2. Die taal het ook baie gehinder, omdat mens nie vlot kon lees nie. Baie keer het die taal ook vir my geforseerd gevoel en defnitief te hoogdrawend by tye van geestelike oplewing. ‘n Soort eksperiment, wat maar nie tereg kom nie. Voorbeelde:  ons moet hom “loof en prys”  …sy naam is “heilig” (29). Grootgees is “heilig en almagtig loof en prys hom” (33), ‘n lied aan hom “toewy” (34), loof en dank hom. Dit het die Seegees “behaag” (117).  Ons gaan ‘n koue nag “tegemoet” (327).  Ek dink hierdie was glipsies.

Vgl “The Wake”  Daar is ook in Engels ‘n boek wat  in ‘n oud-Engels gekryf is nl: “The Wake” deur Paul Kingsnorth.  Die skrywer het hier ‘n taal gebruik wat hy noem “a shadow tongue, a version of OLD English updated so as to be understandable for the modern reader . The Wake renders the inner life of an Anglo-Saxon man with an accuracy and immediacy rare in historical fiction.  Carefully hung on the known historical facts about the almost forgotten war of resistance that spread accross England in the decade after 1066. (Longlisted for the Man Booker Prize 2014).

Intussen het ek opgelees oor Marie Heese, ek weet sy is Audrey Blignaut se dogter en sy het “Die uurwerk kantel” 1976 geskryf.  Toe gaan koop en lees ek die boek  Parallelle tussen twee taalstyle en woorde wat sy weer gebruik in Vuurklip!  Aaiii,  en Oeha . Die boek was n reuse sukses.

Ons geslag het grootgeword met Madelein van Biljon, Audrey Blignaut, Verna Vels se Vrouerubriek en  Esmé  se Hospitaaltyd.  Ons ken ook die tyd waarin ons Ouma’s en Ma’s grootgeword  het:  in die tyd waarin die boek “Die uurwerk kantel”  afspeel (1900 – 1972). Ons kan dus  identifiseer met die skryfster Marie Heese; sy is ons tydgenoot, ons verstaan haar.    Veral die taal en styl van die boek; die “sonder enige leestekens” skryf, dit was nuut. Ek het dit met ons huweliksuitnodigings doerie tyd ook gedoen; baie avant garde!  Sy het met ‘n dilemma gesit; die verteller moes haar eie gedagtes hê, maar ook terugblik vanuit haar sterfbed .  Die “gedagtes” is sonder enige leestekens geskryf.  .

Skryfster se Agtergrond:  Lees vanaf uitdruk

Hessequa vereniging vir Argeologie

Bespreking:

Homo Sapiens: moderne mens, ontw uit Afrika. Trek Noorde toe.  Homo Naledi Jhb.  Skeletkapasiteit soos Sapiens maar groter hande en heupe.  Australopiticus  uit Wes-Afrika .  Skedel dikker en kleiner kapasiteit  Neanderthal kort en fris, dik prominenete oogbanke en groot neuse, gespesialiseerd aangepas vir koue.

VUURKLIP – Met haar nuutste boek, Vuurklip, verplaas Heese ons vir 340 wonderlike bladsye na die wel en weë van Homo Sapiens, ongeveer 100 000 jaar gelede, aan die suidkus van Afrika. :  Dit is geskoei op deeglike navorsing in die Antrolopogie en Argeologie. The Stone Age was a broad prehistoric period during which stone was widely used to make implements with a sharp edge, a point, or a percussion surface. The period lasted roughly 3.4 million years, and ended between 6000 BC (or BCE) and 2000 BC (BCE) with the advent of metalworking.

Die argeologiese rekord van die vroeë en middel-Holoseen (laaste 10 000 jaar), asook die laat-Pleistoseen (120 000–10 000 jaar) is baie gedetailleerd en digVuurklip se Seestamme en die Landstamme het vir langer tye – ’n hele seisoen of twee, selfs – en herhaaldelik, ’n bepaalde gebied met skuilings, bakkranse en dieper grotte bewoon en in die proses “bewoningslae” (occupation layers) gevorm so diep as tot 20 meter met ’n aantal stratigrafiese lae. Argeoloê kon ?kan dus heelwat uit hierdie lae leer. Waar presies Maouma en Sjamaan se Walvisstam of Klipman en Ama se Mosselvreters langs Suid-Afrika se kus gewoon het, is ’n geheimenis aan die leser, ’n geheimenis wat die verbeelding aanwakker. ’n Mens dink egter aan Blombosgrot naby Stilbaai, aan Klasiesrivier naby Plettenbergbaai, en aan die talle grotte langs die Weskus, soos Elandsbaaigrot, waar die Verlorenvlei genoegsame varswater sou voorsien het.

Heese posisioneer die verhaal netjies in die tyd net voor die eksodus van die moderne mens Homo Sapiens uit Afrika na Europa en die Ooste.

Homo Sapiens is gereed en toegerus vir hierdie ekspedisie, wat toe uiteindelik tussen 30 000 en 50 000 jaar sou aanhou, totdat hy die hele wêreld “gekolonialiseer” het:- * taal is teen hierdie tyd sodanig ontwikkel dat Homo Sapiens die mees gevorderde taal op die hele planeet het. Dit bring enorme voordele vir sy organisasievermoë, tegnologiese vooruitgang en groei in kultuur, jagvaardighede ens; * Homo Sapiens maak reeds baie beter en meer gesofistikeerde wapens en werktuie as enige ander groep – spesifiek die Neanderthals; * verskeie ander “lukrake” faktore maak Homo Sapiens ook “intellektueel” gereed vir hierdie oorlewingstog, een daarvan is bv. die breinontwikkeling wat deur hulle vis- en seekosdiëet bevorder is. * die onteenseglike voordeel en blote feit van ’n komplekse en kompleksifiserende brein het  Homo Sapiens ’n enorme voorsprong gegee. Heese probeer iets van hierdie ontwaking van (of dan al bestaan van) ’n (self)bewustheid by Homo Sapiens weergee. *  Minnie 2014 .

Mense wat nog nie die boek gelees het nie:

Dit is ’n aangrypende storie, vertel in aangrypende taal. Die vertellershoek is die ingeligte eerstepersoon – twee vertellers, Sjamaan, die wyse man en geestelike leier van die Seestamme, en Ama, die annerlike jongvrou, wat storievrou en moetievrou wil word. Vuurklip is ’n verhaal van grootword en die verlies van onskuld, van oorlewing en die noodwendige kringloop van die lewe. Dit begin as die verhaal van Ama, ’n jong meisie. van die Walvisstam.  Haar leergierigheid maak haar die beste kandidaat om deur Maouma, die Storievrou/Moetievrou van die Walvisstam, opgelei te word om eendag haar plek as volwaardige storievrou en moetievrou in te neem. Ama is die dogter van Atto, die hoofman van die Walvisstam, en sy is aan Amuk, hoofman van die Visarendstam as vrou belowe. Met die Steelkwaad, waartydens ’n bende onder leiding van Tinor, van die Visarendstam egter ’n walviskarkas – die heiligdier van die Walvisstam, kom onteer deur van die vleis te kom steel, neem Ama se lewe ’n ander wending: deel van die straf teen die Visarende is dat Ama nie meer Amuk se vrou sal word nie, maar dat sy nou die vrou sal word van die eerste man wat eiehandig en alleen ’n eland jag.Dit moes ’n eland wees – die grootste, sterkste en slimste van al die bokke. Ama is verlief op Klipman, ’n sterk en ondernemende jong man van die Visarendstam, en hoop heimlik dat hy die man is wat die eland jag. Daar is egter drie manne wat meeding vir Ama; Klipman, Amuk en die sluwe Tinor, wat ook die voorbok was by die walvisvleisstelery. In ’n aangrypende vertelling hoor ons hoe Klipman die eland jag en die gewonde dier huis toe aanjaag tot by hoofman Atto. ( bls 133-135)  Die liefdesverhaal tussen Ama en Klipman word onsentimenteel, dog deernisvol vertel.   Klipman nooi vir Ama na sy werkgrot, waar hy vir haar ’n hangertjie van skulpe gee wat hy self gemaak het. Ama neem vir Klipman die Eland wat hy gejag het se lewer, maar Klipman weier om dit te eet – ons leer vroeër in die verhaal dat die lewer die jagter toekom. Dit was vir my baie spesiaal en selfs eroties waar Heese beskryf hoe Ama die bloed aan Klipman se mond vee om hulle geheim dat hy nie die lewer geëet het nie, te bewaar. sê hy, Ek dink. sê ek. Ek veeg oor die lewer met my hand en ek rek op na sy gesig toe en ek smeer die bloed om en oor sy mond. sê ek. Hy buk af en soen my. Die bloed is taai op ons lippe. p137-138 Hulle gelukkige herdman en herdvrou wees is egter van korte duur, want ’n ramp gebeur. Ama raak weg. Heese hou ons in afwagting met die onheil en spanning wat opbou tot ons met skok agterkom die gruwelike Tinor het Ama ontvoer, en haar in die elandgrot aangehou en verkrag. Haar geheueverlies gee vir Tinor vrye teuels om met haar te doen wat hy nog altyd wou.  

Izak Minnie  2014

Ek lees vir die tweede keer en ontdek :

“Kom ons speel dis alles moontlik. Dan vertel ek vir jou ’n storie.” Só nooi Marié Heese die leser van Vuurklip uit. Hef vir ’n oomblik die skeptisisme op, en glo vir ’n oomblik, vir die duur van dié roman, “’n Roman van die oertyd,” beskryf Heese die boekOp ’n onbewuste vlak vind daar ’n verskuiwing plaas in jou as leser – ’n verskuiwing wat waarskynlik simbolies is vir die ontwikkeling van ’n oerkultuur oor honderdduisende jaar. Jy lees later met ’n ruimer gemoed, met ’n ontvanklikheid vir die menslikheid van hierdie oermense wat Heese uitbeeld. En met ’n tweede lees, ’n herlees van die roman, is die trefkrag van die eerste paar reëls van die roman soveel sterker. En ruik ’n mens die rook van die vuur en daardie haasvelkaros:  Musiek!!

Lees die eerste paragraaf voor. Tot bls 15.  Hulle weet van die vuurspuwende berg, en gebruik steeds die tipe klippe wat toe opgetel is. Die vuurklip dra hulle met hulle saam, vuur is lewe, sonlig is lewe.

Taal:

Hier wil ek inglip en ‘n lourierkrans gee vir oorspronklike nuutskeppings soos weterig, by-been (‘n kierie)bloruil, bloman,  kwaadsoeklike man, die saamstaanblo, skrikdruppels en om ingeasem te word (doodgaan). Dit  verplaas die leser uiteindelik na die verre verlede.  Aan die einde vs boek verduidelik Heese presies hoe en waarom sy die taal so gebruik het.  Die vraag is: WAS DAAR OOIT TAAL?  Wanneer het taal soos ons dit ken ontstaan?  Lees bls aantekeninge rondom taal.

Die titel, Vuurklip is ryk aan betekenis. Die vuurklip is waarskynlik ’n stuk gestolde lawa, en waaraan verskeie magiese kragte toegedig word. Die klip het vir die oermense medisinale kwaliteite. Dink maar aan die episode toe die slang vir Ama gepik het en Maouma die vuurklip teen die bytplek gehou het. Toe Ama se broer, Moro, deur Tinor met die spies gesteek is het Maouma die vuurklip teen die wond gedruk om die bloeding te stop. Die vuurklip is ’n amulet teen die bose. Dit is ook ’n septer van soorte, ’n simbool van bemagtiging en amp – die een wat die stories vertel is as’t ware deur en met die vuurklip (die slangklip) aangewys as waardig genoeg om die stam se geskiedenis te bewaar.  Dan is (’n) vuurklip ook simbool van innerlike krag, as’t ware ’n vuur binne-in elke mens. Verder is dit ook simbool van energie, hitte en lewe, en dalk selfs intelligensieKlipman maak vuur met ’n vuurklip teenoor die ou stokkievryfmetode. Klipman eksperimenteer ook met verskillende vuurklippe – hier, klippe wat met vuur behandel is – om beter gereedskap te word, skerper messe en dies meer.   (Minnie 2014) Vooruitgang en ontwikkeling.

Heese gebruik meesterlik haar eie vertelkuns om die geskiedenis van vuur en die mens se ontwikkeling vanaf verbystering oor die verskynsel van vuur, na onderhouding van vuur, na die maak van vuur, vir ons bloot te lê. Leon Rousseau maak in sy boek Die Groot Avontuur, die opmerking dat tussen die mens se bemeestering van die “aan die brand hou” van vuur, en die MAAK van vuur, ongeveer 1.3 miljoen jaar in die mens se ontwikkeling verloop het.  Heese verpak en kondenseer vir ons hierdie misterie in wonderlike taal en stories. Sjamaan vertel die verhaal van hoe die mens vuur in die hande gekry het – hy het ’n kooltjie wat nooit doodgaan nie, by ’n volstruis gesteel, maar dit kom teen ’n prys.

“Die geheim van vuurmaak, fluister die stemmetjie, is lat jy moet vonk maak. Eers vonk, dan kooltjie, dan vlammetjie, dan vuur.> (p114) Maar die Geeste was kwaad… en sit die vuurklip in sy maag, en dit het vir ewig en ammelee in sy binneste gebrand. En so het die mense soos die Geeste geword, want nou kan die mens vuur maak soos die Geeste. (p115) Maar van toe af, as die Sjamaan wil heel, moet hy die heelmaakdans doen en dit sal hom pyn. Heese sinspeel hiermee op die Bybelverhaal van die mens se kennis van goed en kwaad, en die straf waarmee hy voorts moet saamleef weens sy nuutgevonde kennis. (Minnie 2014.)

Sosiologie:  In Vuurklip word die ontwikkelende mens in sy vele fasette voorgestel

Aan die hand van Ama, Maouma  en Sjamaan se vertellings en karakteruitbeelding kan ons hierdie sosiologiese ontwikkeling volg.

Die  Groepsdier:

Die oermense word deur middel van daaglikse take, gebruike, leefwyse, taboe’s, en stories opgevoed. In die gemeenskap, deur die gemeenskap, waar almal vir mekaar beskerm, en  in samehorigheid leef,  saam verantwoordelikheid neem in ‘n rangorde wat bepaal word deur hulle tradisies en geloof.  Rangorde: bls 98 Hierdie jongvrou luister, sê ek, en ek kniel. My kop moenie bo Sjamaan se kop is as hy met my praat nie.  

Soek en maak van kos, klere, baba’s oppas, ens. Suiwer antropologie en sosiologie . gerugsteun deur die argeologie, want dis al hoe ons ‘n beeld kan herkonstrueer van hoe die oermense moontlik kon gelewe het.  Stratifikasielae waaruit argeoloë kennis  versamel.

Ama se grootword neem die leser deur die proses:  sy het haar ma vroeg verloor en word deur Maouma grootgemaak, by haar Pa die hoofman, se grot (se vuur).  Haar broer is haar held en beskermer, Maouma haar onderwyser.  Sy gaan deur die ligaamlike ontwikkeling wat met rituele vergestalt word;  die maanbloed, en die takskerm-sit vir twee dae, dan die skoonkomdans en maangebed, die afwas in die see.  In die maanbloedtyd is alle vroue onrein en moet hulle eenkant hou.  (Die besnydenis van jong seuns aan die ander kant.)

Die Groot ingaan volg, ook met reiniging en dans en optooi vooraf.

Trou is dan jou voorland, maar dit mag net tussen verskillende stamme plaasvind, nie binne dieselfde stam nie.  Die hoof van die stam kan wel meer as een vrou neem.

Geboorte vind  in die geboregrot  plaas waar geen man mag kom nie. Selfs Sjamaan gaan met sy “slangstok” wat hom sal beskerm, daarin .

  • Stories

Die kultuurgoedere word veral oorgedra deur stories.  Heilige stories oor die Al, oor die voorvadergeeste en hul dapper dade, en stories oor alledaagse gebruike soos die jag en voedsel insamel. Dit rig hulle geloof,  kultuur, etiek,  en gee antwoorde op dieper vrae na die ontstaan van alles, na die wat, waar hoekom en hoe?  Dink maar aan die verhale van  die verskillende voorouers, Gam die groot jagter, Lita die sjamaan-vrou, Nene wat hulle van ‘n tsunami gered het en Simo die vorige groot sjamaan.  Hul  kopbene wat by elke saampraat by moet wees.  Stories is ernstig, elke woord moet reg gesê word en ingepas word, en die luisteraars moet meegevoer word. Die “storievrou” word aangewys deur die slangklip/vuurklip, soos ook die sjamaan. Dis nie vir sommer nie.

Die estetiese en ontwikkeling van nie-gebruiksartikels word uitgebeeld deur Klipman se maak van ‘n skulphangertjie vir Ama. Sy weet eers nie wat dit is en waarvoor dit dan nou gebruik kan word nie? Hy maak ook uit ‘n stuk dryfhout ‘n kunswerk .  bls 65-67. Klipman bring dus hier ook vernuwing ,want  so ontwikkel kuns  be-oefening vir almal, nie net vir Sjamaan wat skilder teen die grotwande van die Elandgrot nie. Hy gaan net eenkeer per jaar daarin en skilder dan om sy stam se daaglikse lewe uit te beeld, maar ook sy hallusinasievlugte wanneer hy droomkruie inasem.  NET Sjamaan mag daar ingaan. Heese verwys moontlik hier na die ontdekking van Blombosgrotte naby Stilbaai  kunswerke en voorwerpe uit hierdie grot dateer ongeveer 70 000 jaar gelede. Voor hierdie ontdekking, was die oudste grottekeninge ontdek in die Castillo-grotte in Sapnje. Hulle is gedateer op ongeveer 39 000 jaar gelede!

Politieke bestel:

Die demokratiese manier van doen val nogal op. Niks word alleen besluit nie, die Groot Saampraat word gereeld uitgeroep as daar dringende sake is en  alle stamme vergader so. Ernstige sake word deur die hoofmanne en Sjamaan en Maouma uitgepraat en dan voor die stamme gehou vir besluitnemimg. Die hoofman oor almal word ook deur die volk gekies.  Natuurlik is daar ‘n magstryd tussen die leiers en koukus Maouma met haar towerbrousels saam met Sjamaan om Umak uit die sryd te kry en Atto te laat aanwys as die opperhoof van al die stamme.   (Hou die verkuller en bedrieer uit!)

Godsdiens en die magiese:

Heese neem hier die Christelike godsdiens as vertrekpunt.  Omdat sy dit ken?? Hier hinder die woorde wat sy gebruik my baie.  Soos reeds genoem.

Vgl die storie van die AL  (heelal) wat geskape is deur die Grootgees,  baie na aan die skeppingsverhaal soos ons dit ken. (bls 14-15) Noag en die ark is vervang deur die vuurspuwende berg wat vuur en ys oor die aarde strooi.  Maar as mens lees hoe Ama die slagting van ‘n bokkie aanskou wat dragtig was, die volmaakte klein bokkie in die sakkie in sy ma se maag dan besef mens die menslikheid van alle mense: om te probeer verstaan waar lewe vandaan kom :  Lees bls92 

Die magiese word uitgebeeld deur die rol van die Sjamaan. Sy hallusinasies, danse tot hy  omval,  gesigte wat hy sien, waterkyk, watermeide se rol, vuurklip in sy maag, en baie gebeure wat verklaar word deur die onsienlike geeste, wat sommige manlik is en sommige vroulik. Groot Gees (hy) Son, Maan, en Grondgees (sy)  en See, Reën en Windgees (hy)  Gruu is natuuurlik ‘n hy, die Bose!!  Die gebruik om menslike karaktereienskappe aan diere en plante toe te dig kom ook baie natuurlik voor in hulle geloof. Vgl die Boesmanland, Noord-Kaap.  Rotsvorms en vlaktes.

Diere neem ‘n sentrale rol in, vgl die Eland, die heilige dier. Die storie word vertel van die jagters wat hom nie kon vastrek nie en toe ‘n valstrik gestel het. Dit was gruwelik in die oë van die Groot Gees.  Lees bls 104. Die stamme word deur groot diere verteenwoordig, die visarende, haaie, walvisse, dolfyne en Elande. Onder andere.

Musiek en dans vorm ook ‘n integrale deel van hule kultuurgoedere in gebededanse, maanbloed danse, heelmaak danse en reëndanse.  Fluitman is die walvisse se musikant en lei alle danse,  gebruik ook tromme ens. Elke stam het sy eie lied.  Speel musiek .

(google San Bushmen music. ) Nxa!  Hungry man, Trance song,  sad song. https://archive.org/details/BushmenOfTheKalahari

Moraliteit en Trauma:

Die geloof in Gruu, die Bose, wys op ‘n sensitiwiteit vir moraliteit. Die vrees vir Gruu en die taboes wat onder die stamme geld, laat mens in hul spoor trap. Wanneer dit nie gebeur nie, word hul uitgedelg, soos met Tinor gebeur het. Stories leer die stamme van  morele  waardes en taboes.

Ama se karakter is mooi en rein en onskuldig. Totdat die bose haar tref in die vorm van Tinor.

Ama gaan deur baie trauma.  Sy word die pion in ‘n gereëlde huwelik wat deur Tinor se immorele optrede veroorsaak word. Haar lewe word in onsekerheid gedompel.  Maar hier is ‘n stukkie geluk, want Klipman, die verpersoonliking van goed en slim ‘n denker en vooruitgang, word nou haar geliefde, haar man.

Maar haar trauma eindig nie hier nie. Die bose Tinor ontvoer haar, beseer haar sodanig dat sy aan geheuverlies ly, verkrag haar keer op keer waar sy in die donker grot waar net Sjamaan mag kom, toegemaak is.  Tinor is die absolute bose, van jongs af, vanwaar hy die walvis steel beplan het, tot aan sy einde, waar hy uitgeworpe deur al die stamme,  en ironies, in die geboregrot gaan sterf het, en deur hiënas , kolbrakke, opgevreet is . (Hy kon nie meer loop agv die brandwonde op sy voete wat Ama met haar ontsnappingsplan hom toegedien het nie.) So  het hy die geboregrot  besmet .  Bls 234-  235

Haar trauma eindig nie met dit wat aan haar gedoen is nie, ook dit waardeur sy moet gaan toe haar eerstelinge ‘n tweeling is.  Volgens die stamtaboe mag tweelinge nie leef nie; Maouma kan dit nie oor haar hart kry nie en laat net enetjie doodgaan, maar Ama was bewus daarvan. Die kopvreet vreet uiteindelik vir haar en Maouma op en hulle swig voor die vreeslike angs en vrees vir die rampe wat die stam kan tref omdat hulle sonde gedoen en ongehoorsaam was.  Moraliteit.  Iba moet aan die Seegees geoffer word en Ama maak haar gereed:   (ABRAHAM en Izak) . Sy word net betyds deur Maouma gekeer, net om geskok toe te kyk hoe Maouma haarself aan die seegees te offer.   Maouma het ‘n bloruil gemaak.   Die hoogste offer.  So word Ama dan die nuwe storievrou en moetievrou, sy het dit verdien. Deur meelewing, lyding en die lang pad na trauma wat sy oorkom het . Sy troos en maak haarself weer heel met stories: “ Ek vergeet nie stories nie. Hulle het my deur die tyd met Tinor inni toemaakgrot gekry. Ek hou al die stories wat ek ken in ‘n drasak wat ek nooit neersit nie” p 282.

Klipman is die verpersoonliking van vernuwing: nuwe idees, nuwe wapens, die breek van taboes.. Hy besluit dis onnodig om soos die voorgees gesë het, suidwaarts te loop. ( bls 20 ) Daar is niks meer nie, hulle moet omdraai en weer Noordwaarts loop. ‘n Groot uitdaging vir die stam!Dit verg waagmoed en Ama is weer die een wat in die spervuur is, sy moet saam met hom omdraai. Klipman se optrede suggereer dan die (kollektiewe) begin van hierdie trek Noordwaarts. Hy is waagmoedig en toon insig in die noodwendigheid van verandering te midde van ’n veranderende omgewing.

“Maar ek het omgedraai sê Klipman en hy vou sy arms. Gee nie om wat julle dink nie, sê sy lyf. Wat ek gedoen het , het ek gedoen. Oeha! Omgedraai! Die mense brom verskrik onner mekaar. Dit mag mos nie! Dit is taboe! Maar hier staan Klipman, hy’t niks oorgekom van dit nie. p292 ! ! En hierie man van my, dink ek terwyl ek grot toe loop, is ’n annerlike man, want vuur en klip is nie owerste oor hom nie, nee. Dis annersom. Hy is die owerste oor vuur en klip, ahê”. p318

Afsluit met bls 314  die suiwer liefde tussen Klipman en Ama.  Die heelmaakliefde.

Klipman se arm is nog steeds om my, hy hou my nog allie tyd vas. Sal nie weer teensukkel teen hom nie, dink ek. Hy’t my nou mooi saggebak. Ek is nou ‘n gaar skilpadjie, hy kan my maar afdop.

 

Bronne:  Resensies van verskeie resensente:

Joan Hambidge, op haar blog.

Izak Minnie Johannesburg Augustus 2014.

Franci Vosloo, Litnet 22/04/2014

Doret Jordaan, Tydskrif vir letterkunde 52 (1) 2015.i